Chamorchis alpina

Opis

Drobna bylina, o niepozornym zielono-żółtawym zabrwieniu łodygi, liści i kwiatów. Pęd nagi, prosty, osiągający wysokość 5-10(15) cm. Szydlaste, wzniesione liście, w liczbie 3-7, zebrane są w rozetę u nasady. Drobne pozbawione ostrogi kwiaty, w liczbie 5-15, zapylane są przez muchy i chrząszcze, dochodzi również do samozapylenia. Kwiatostan osiąga długość 2-4 cm. Nasiona potrostka należą do jednych z najmniejszych spośród krajowych storczykowatych: 0,35 mm długości i 0,2 mm szerokości. Kwitnienie: VI-VIII.

Pokrój ogólny Kwiatostan
Siedlisko, pokrój ogólny i  zbliżenie kwiatostanu potrostka alpejskiego Chamorchis alpina. Zdjęcia wykonane w paśmie Giewontu w 2008 r.

 

Występowanie

Gatunek o interesującym, arktyczno-alpejskim zasięgu - występuje stosunkowo licznie w północnej Skandynawii oraz na oderwanych, wysokogórskich stanowiskach w Alpach, Tatrach oraz Karpatach Rumuńskich. Polskie stanowiska znajdują się w Tatrach Zachodnich, gdzie gatunek notowany był na ok. 30 stanowiskach, głównie w masywie Czerwonych Wierchów i Giewontu.

Gatunek preferuje płytkie, szkieletowe gleby nawapienne, o odczynie obojętnym lub słabo kwaśnym, głównie w zbiorowisku turzycy mocnej Carex firma i dębika ośmiopłatkowego Dryas octopetala. Gatunek spotykany w piętrze alpejskim, w przedziale wysokościowym od 1370 do 1920 m n.p.m.

Mapka występowania Chamorchis alpina w Polsce
Występowanie potrostka alpejskiego Chamorchis alpina w Polsce

 

Zagrożenia i ochrona

Mimo mocno ograniczonego areału występowania gatunek nie wydaje się być zagrożony wyginięciem. Stanowiska podane w XIX w. istnieją do dnia dzisiejszego, mimo ich zlokalizowania w pobliżu intensywnie uczęszczanych szlaków turystycznych (np. kopuła Giewontu). Podstawowa przyczyna takiego stanu rzeczy wynika z dużej stabilności siedlisk, w jakich występuje gatuek oraz ich lokalizacji w obrębie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Do głównych zagrożeń należy zaliczyć rozwój sieci szlaków górskich w piętrze alpejskim Tatr Zachodnich oraz ich niekontrolowane poszerzanie, wynikające ze wzrostu ilości turystów.

Populacje tego gatunku liczą zwykle kilkanąście do kilkudziesięciu okazów, jednak oszacowanie zasobów bywa utrudnione z uwagi na małe rozmiary roślin, znaczny areał jaki potencjalnie zajmuje dana populacja i wynikające z tego trudności w wyznaczeniu granic danego stanowiska. Jako mocno niedoszacowane wydają się być informacje zawarte w ostatnim wydaniu Polskiej Czerwonej Księgi Roślin (2001 r.) mówiące, iż "liczbę wszystkich osobników kwitnących w Tatrach polskich ocenia się na ponad 100" - takie zasoby posiada jedna tylko populacja z rejonu Giewontu (M. Fiedor dane niepublikowane z lat 1999-2008).

Gatunek objęty ścisłą ochroną gatunkową. Wszystkie populacje znajdują się w granicach Tatrzańskiego Parku Narodowego.

Ciekawe informacje

Potrostek jest rodzajem monotypowym, co oznacza iż w obrębie rodzaju wyróżnia się jeden tylko gatunek - w tym przypadku potrostek alpejski Chamorchis alpina.

Kwiaty potrostka pozostają długi czas otwarte - nierzadko początkiem września można jeszcze odnaleźć owocujące okazy, z w pełni wykształconymi, dojrzałymi torebkami, na końcach których znajdują się nieco już przyschnięte, ale wciąż otwarte i dające się wyróżnić elementy w postaci warżki i pozostałych listków okwiatu.