 |
 |
Orchis purpurea
Opis
Jeden z najbardziej efektownych pod względem rozmiarów i wyglądu przedstawicieli krajowych storczykowatych - okazy kwitnące mogą osiągać 80 cm wysokości, aczkolwiek najczęściej rośliny mieszczą się w przedziale wysokości 25-60 cm. Połyskujące, zielone liście o kształcie eliptycznym, skupione są rozetowato u nasady łodygi, w liczbie 4-8. Długość liści: 6-17 cm, szerokość: 2-6 cm. Duże kwiaty tworzą gęsty, walcowaty kwiatostan, osiągający długość 5-20 cm, osadzony na purpurowo nabiegłej łodydze. Warżka do 2 cm długości i 1,5 cm szerokości jest wyraźnie 3-łatkowa, przy czym łata środkowa rozcięta jest u szczytu na 3 części - dwie duże oraz mały, lancetowaty wyrostek między nimi. Zabarwienie i wzór na warżce cechuje bardzo duża zmienność - stosunkowo rzadko spotykane są osobniki albinotyczne, praktycznie pozbawione zabarwenia, najczęściej spotyka się osobniki o białej warżce z różowym bądź brunatnopurpurowym brzegu i tej samej barwie kropek tworzących wzór na warżce, występuja również okazy o kwiatach całkowicie wybarwionych różowym bądź brunatnym pigmentem. Woreczkowata, niepozorna ostroga posiada długość 3-5 mm. Kwitnienie: V(VI).
k.jpg) |
k.jpg) |
k.jpg) |
Przykład typowego ciepłolubnego siedliska storczyka purpurowego (lewe u góry) Orchis purpurea i zbliżenie kwiatostanu (Niecka Nidziańska, 19.05.2007 r.). Poniżej przykład antropogenicznie przekształconego siedliska - dawna murawa obsadzona monokulturą sosnową i zmienione stosunki wilgotnościowe (Wyżyna Lubelska, 20.05.2008 r.). |
Występowanie
Gatunek notowany w środkowej i zachodniej Europie, w północnej Afryce oraz na Krymie i w rejonie kaukaskim (element submediterrańsko-subatlantycki). Przez Polskę przebiega północno-wschodnia granica jego zasięgu. Stanowiska storczyka purpurowego skupiają się w południowej i południowo-wschodniej części naszego kraju. Do tej pory gatunek podano z 17 stanowisk, zlokalizowanych na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Wołyńskiej, Pogórzu Wiśnickim, Niecce Nidziańskiej oraz w Dolinie Dolnej Odry (1 niepotwierdzone od kilkudziesięciu lat stanowisko).
Gatunek preferuje wyżynne położenia pomiędzy 200-400 m n.p.m., w zbiorowiskach muraw i zarośli kserotermicznych (m.in. ze związku Prunion fruticosae), ciepłych lasów liściastych oraz zbiorowisk ekotonowych (głównie zbiorowisk okrajkowych z klasy Trifolio-Geranietea). W związku z podejmowanymi w przeszłości próbami zagospodarowania na rzecz gospodarki rolnej lub leśnej części z "nieużytków" na jakich występował Orchis purpurea, obecnie spotkać go można również w tak ekstremalnyh dla niego siedliskach, jak wilgotna monokultura sosnowa, aczkolwiek kondycja takich populacji jak i pojedynczych osobników pozwala sądzić o rychłym ustąpieniu storczyka purpurowego z tego rodzaju miejsc...
 |
| Występowanie storczyka purpurowego Orchis purpurea w Polsce |
Zagrożenia i ochrona
Główne zagrożenie wynika z przemian biotopów, w których gatunek notuje swoje optimum. Przemiany mogą mieć charakter antropogeniczny (zalesianie muraw, ich zagospodarowanie rolnicze), mogą też następować na drodze naturalnej sukcesji. Z uwagi na efektowny wygląd oraz swoją rzadkość gatunkowi zagraża również bezpośrednie niszczenie (wykopywanie z naturalnych stanowisk i próby przesadzania do ogrodów, kolekcjonerstwo florystyczne). Nie bez znaczenia dla naszych krajowych populacji, zlokalizowanych na granicy zwartego zasięgu, czy wręcz tworzących izolowane wyspy zasięgowe, jest fakt stosunkowo łatwego krzyżowania się, a tym samym rozmywania "czystego gatunkowo" genomu (głównie ze storczykiem kukawką).
Gatunek objęty ścisłą ochroną gatunkową. Większa część krajowych populacji znajduje się na terenach objętych ochroną powierzchniową, bądź to rezerwatową (np. rez. Panieńska Góra), bądź w obrębie obszarów Natura 2000 (np. Kalina Lisiniec) czy też użytków ekologicznych (np. Kąty), co jednak nie stanowi wystarczającej i skutecznej gwarancji ochrony i zachowania gatunku. Jedynie dwie, odkryte w ostatnich latach populacje storczyka purpurowego, nie zostały do tej pory objęte żadną formą ochrony powierzchniowej. Występujące w Polsce populacje tego gatunku liczą zwykle od kilku do kilkudziesięciu pędów, zaledwie kilka krajowych populacji posiada zasoby liczące ponad 100 okazów.
Ciekawe informacje
Gatunek stosunkowo łatwo tworzy mieszańce ze storczykiem kukawką Orchis militaris - okazy Orchis x hybrida mogą cechować się w miarę równomiernym, "wypośrodkowanym" rozkładem cech rodzicielskich, hybrydy mogą też przejawiać dominację genetyczną jednego z rodzicielskich gatunków, co utrudnia ich identyfikację. Hybrydy pomiędzy storczykiem purpurowym, a storczykiem kukawką spotykane są w mniej więcej 2/5 krajowych populacji.