 |
 |
Budowa...
Storczykowate charakteryzują się wielkim bogactwem morfologicznym – mnogość form i kształtów dotyczy zarówno części wegetatywnych jak i generatywnych. Wśród przedstawicieli naszej strefy geograficznej, obserwowana różnorodność wynika z różnic w sposobach odżywiania (gatunki autotroficzne, miksotroficzne oraz heterotroficzne), odmiennych siedlisk zajmowanych przez poszczególne gatunki oraz rozwoju specyficznych przystosowań do zapylania.
Organy podziemne
Krajowe storczyki są roślinami wieloletnimi (bylinami), przechodzącymi okres zimowego spoczynku w postaci różnego rodzaju organów przetrwalno-spichrzowych:
- bulw
- pseudobulw
- kłączy
- korzeni
Bulwy korzeniowe, o różnych kształtach i wielkości, są głównym sposobem przetrwania okresu spoczynkowego wśród krajowych przedstawicieli storczykowatych. Kształt bulw może być jajowaty bądź kulisty (u rodzaju Orchis, Ophrys, Traunsteinera). Bulwy mogą być w mniejszym bądź większym stopniu palczasto rozwidlone (rodzaj Dactylorhiza, Gymnadenia). Bulwy zawierają m.in. skrobię oraz specyficzne glicydy. W przeszłości bulwy niektórych przedstawicieli storczykowatych (głównie z rodzaju Orchis oraz Ophrys) zbierane były w celu pozyskania tzw. salepu, uważanego za afrodyzjak oraz lek na dziecięce biegunki i zatrucia pokarmowe.
Pseudobulwy są organem, który powstaje w wyniku zgrubienia dolnej części łodygi. Rozwiązanie to jest stosunkowo pospolite u epifitycznych gatunków tropikalnych, znacznie rzadziej obserwowane jest u gatunków gruntowych naszej strefy klimatycznej. Spośród krajowych przedstawicieli storczykowatych, pseudobulwy wytwarza wątlik błotny (Hammarbya paludosa), lipiennik Loesela (Liparis loeselii) oraz wyblin jednolistny (Malaxis monophyllos). Pseudobulwy pełnią taka samą funkcję, jak bulwy korzeniowe obserwowane u innych gatunków.
Kłącza storczykowatych to podziemne organy przetrwalno-spichrzowe, mające wygląd zgrubiałych korzeni i posiadające zdolność wzrostu i rozgałęziania się. Tego rodzaju organy możemy odnaleźć u gołka białawego (Pseudorchis albida) oraz w rodzaju listera.
Na szczególną uwagę zasługują organy gatunków heterotrofowych – gnieźnika leśnego (Neottia nidus-avis), storzana bezlistnego (Epipogium aphyllum) i żłobika koralowego (Corallorhiza trifida). Pierwszy z wymienionych gatunków wytwarza u podstawy łodygi podziemny gęsty system zgrubiałych korzeni, przypominających wyglądem ptasie gniazdo. W korzeniach tych, poprzenikanych grzybnią, zachodzi zjawisko mikoryzy endotroficznej. Dwa pozostałe gatunki wytwarzają w warstwie humusu leśnego swoiste zgrubiałe twory pochodzenia kłączowego, pozbawione korzeni.
 |
| Przykład organów przetrwalno-spichrzowych podkolana zielonawego Platanthera chlorantha i kręczynki jesiennej Spiranthes spiralis. Zeskanowano z materiału przyniesionego przez studentów do oznaczenia (niestety).... |
Łodyga
Łodygi naszych storczykowatych bywają ulistnione (np. rodzaj kruszczyk – Epipactis) bądź bezlistne (np. rodzaj storzan – Epipogium), nagie lub omszone i ogruczolone. Łodyga może być pełna lub pusta, co w przypadku rodzaju kukułka (Dactylorhiza) może mieć znaczenie taksonomiczne. Część gatunków – np. wątlik błotny (Hammarbya paludosa) oraz lipiennik Loesela (Liparis loeselii) – przekształciła łodygi w zgrubiałe twory o charakterze przetrwalno-spichrzowym (pseudobulwy).
Liście
Liście naszych storczykowatych są nie podzielone i całobrzegie. Bywają ułożone w rzędach, rozmieszczone spiralnie bądź też parzysto-naprzeciwlegle. U krajowych gatunków najczęściej spotykanymi kształtami liści są owalne i jajowate. U gatunków w pełni heterotroficznych, liście są mocno zredukowane, przybierajace łuskowatą postać. Z kolei u gatunków „zielonych”, jednak silnie mikotroficznych, często dochodzi do silnej redukcji liści (np. kruszczyk drobnolistny Epipactis microphylla). Gatunki autotroficzne wykształcają typowe liście, których wielkość zmniejsza się w miarę przesuwania się w górę łodygi. Skrajnie dolne bądź górne liście nie rzadko przyjmują postać błoniastych pochewek. Nerwacja liści jest na ogół równoległa, wyjątek stanowi tajęża jednostronna Goodyera repens, cechująca się siateczkowatym przebiegiem wiązek w liściach.
Kwiaty
Kwiaty – niewątpliwie najbardziej osobliwy i charakterystyczny element budowy storczykowatych – skupiają się u naszych gatunków w nierzadko efektowne kwiatostany. Wyjątkiem jest tu obuwik pospolity Cypripedium calceolus, rekompensujący wytwarzanie zazwyczaj pojedynczego kwiatu, jego imponującym rozmiarem, barwą i kształtem. Kwiatostan może być jednostronny (np. u tajęży jednostronnej Goodyera repens), wielostronny (np. w rodzaju storczyk Orchis sp.) lub też śrubowato skręcony, jak u kręczynki jesiennej Spiranthes spiralis.
Kwiaty storczyków są obupłciowe – tzn. w ich obrębie występują zarówno elementy generatywne męskie, jak i żeńskie. Mają budowę grzbiecistą, co oznacza, że przez kwiat można przeprowadzić tylko jedną oś symetrii. Okwiat utworzony jest z 6 płatków (=listków), ułożonych po 3, w dwóch okółkach - zewnętrznym i wewnętrznym.
 |
Charakterystyczną cechą okwiatu jest odmienna budowa i funkcje jednego z płatków wewnętrznego okółka – tzw. warżki (labellum). Warżka wyróżnia się zwykle wielkością, barwą, kształtem lub obecnością różnego rodzaju narośli czy też włosków. Zwykle pełni rolę powabni dla zapylaczy. Podczas gdy w kwiatach znajdujących się w fazie pąków warżka usytuowana jest „u góry”, u większości gatunków, w kwiatach rozwiniętych, warżka przyjmuje pozycję „dolną”. Zjawisko okręcania się kwiatu wzdłuż swojej osi, zachodzące w trakcie jego rozwoju określane jest mianem resupinacji. U niektórych gatunków (np. storzan bezlistny Epipogium aphyllum) nie dochodzi do zjawiska resupinacji, w związku z czym warżka pozostaje w pozycji górnej.
Nasadowa część warżki może wytwarzać nitkowaty lub workowaty wyrostek, noszący nazwę tzw. ostrogi. U niektórych gatunków (np. w rodzaju kruszczyk Epipactis oraz buławnik Cephalanthera) w obrębie warżki wyróżnia się część nasadową – tzw. hipochil oraz część końcową – tzw. epichil. Odcinek przejściowy między obiema częściami bywa czasem wyróżniany jako tzw. mezochil. Warżka może być jednolita – nie podzielona na części (np. wyblin jednolistny Malaxis monophyllos), dwudzielna (np. listera jajowata Listera ovata), trójdzielna (np. koślaczek stożkowaty Anacamptis pyramidalis) lub trójdzielna, ze środkową łatką dodatkowo podzieloną na dwie części (np. storczyk kukawka Orchis militaris). Pozostałe płatki okwiatu mogą skupiać się ze sobą tworząc tzw. hełm, ochraniający od góry struktury generatywne (np. storczyk samiczy Orchis morio) lub też mogą mniej lub bardziej szeroko odstawać na boki (np. wyblin jednolistny Malaxis monophyllos). U obuwika pospolitego Cypripedium calceolus dwa zewnętrzne płatki okwiatu są zrośnięte ze sobą w jeden, skierowany w dół, stąd pozornie mniejsza liczba obserwowanych u tego gatunku płatków okwiatu.
Organy generatywne w obrębie kwiatów storczykowatych cechuje swoista budowa, wyraźnie odmienna od innych grup roślinnych. Zamiast sześciu pręcików, ułożonych w dwóch okółkach po 3 (A: 3+3), jak to ma miejsce u filogenetycznie bliskich liliowatych, u naszych storczykowatych liczba pręcików jest zredukowana do jednego (A: 1+0), a w podrodzinie obuwikowych do dwóch (A: 0+2). Najbardziej charakterystyczną cechą kwiatów storczykowatych jest zrośnięcie nitki pręcika, bądź pręcików z szyjką słupka w twór zwany prętosłupem (gynostemium). Funkcjonujący pręcik, jest umieszczony ponad słupkiem, natomiast pozostałe pręciki, bądź to wszystkie zanikają, bądź też ulegają redukcji do postaci tzw. prątniczków (staminodia), nie pełniących funkcji generatywnych. U obuwika pospolitego Cypripedium calceolus oba płodne pręciki rozmieszczone są po obu stronach słupka. Czasami zredukowane i odpowiednio przekształcone prątniczki tworzą cienką błonkę – tzw. klinandrium, zapobiegające wysypywaniu się pyłku na znamię w obrębie tego samego kwiatu (np. listera jajowata Listera ovata).
Pyłek umieszczony jest zazwyczaj na szczycie pręcika, w dwóch woreczkach pyłkowych, połączonych różnej szerokości łącznikiem. Ziarna najczęściej bywają zespolone w twór zwany pyłkowiną (pollinium). Pyłkowina może być wyposażona w tzw. stopkę (caudicula), jak to ma przykładowo miejsce w obrębie rodzaju kukułka Dactylorhiza lub też stopka nie jest wytwarzana – np. u wątlika błotnego Hammarbya paludosa. Nie wszystkie krajowe storczykowate wytwarzają typowe pyłkowiny – u przedstawicieli rodzaju buławnik Cephalanthera, dojrzały pyłek jest stosunkowo sypki i łatwo rozpadający się na poszczególne drobiny.
 |
 |
| Budowa kwiatu storczykowatych na przykładzie buławnika wielkokwiatowego Cephalanthera damasonium |
Zbudowany z trzech owocolistków słupek storczykowatych jest dolny, co oznacza, że otaczające go wklęsłe dno kwiatowe zrasta się z nim.
Przedstawienie budowy kwiatu ułatwia tzw. narys kwiatowy, zwany również diagramem kwiatowym. Poniżej zamieszczono dwa diagramy kwiatowe, charakterystyczne dla dwóch podrodzin storczykowatych – obuwikowych Cypripedioidae oraz storczykowych Orchidoidae.
 |
| Diagramy kwiatowe storczykowatych - z lewej strony podrodzina Cypripedioidae - obuwikowe, z prawej podrodzina Orchidoidae - storczykowe. |
Owoc
Owocem storczykowatych jest najczęściej trzy- lub sześcioczęściowa torebka, która po dojrzeniu pęka trzema podłużnymi szczelinami. Torebka wypełniona jest olbrzymią ilością mikroskopijnych nasion, pozbawionych zarodkowej tkanki odżywczej czyli bielma (endospermu) i zawierających słabo rozwinięty zarodek. Okrywa nasienna jest u krajowych gatunków cienkościenna, zwykle jednowarstwowa, siatkowata, wypełniona powietrzem. Z uwagi na swoje niepozorne rozmiary, nasiona storczyków są doskonale przystosowane do ich przenoszenia na znaczne odległości przy pomocy wiatru (anemochoria). Liczba nasion wytworzonych w pojedynczej, dojrzałej torebce krajowych przedstawicieli storczykowatych wynosi z reguły kilka tysięcy.
 |
Poniżej przedstawiono kilka przykładów owoców, jakie wytwarzają się u krajowych przedstawicieli storczykowatych:
 |
 |
| Budowa owocu kręczynki jesiennej Spiranthes spiralis. Okolice Nowego Sącza, 15.10.2006 r. |
Budowa owocu kukułki plamistej Dactylorhiza maculata. Kotlina Sandomierska, 24.06.2007 r. |
 |
 |
| Budowa owocu buławnika wielkokwiatowego Cephalanthera damasonium Pogórze Cieszyńskie, 16.07.2006 r. |
Budowa owocu storczyka bladego Orchis pallens. Pogórze Cieszyńskie, 27.05.2007 r. Wyraźnie uwidacznia się róznica, pomiędzy zalążniami, w których zawiązały się nasiona (6 nabrzmiałych torebek) i tymi, które nie wytworzyły nasion (7 zmarniałych zalążni). |
Przejdź do góry strony