Klucze do oznaczania storczyków

Niniejszy dział prezentuje klucze do oznaczania krajowych rodzajów i gatunków należących do rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Klucze są autorstwa dr Leszka Bernackiego, któremu w tym miejscu serdecznie dziękujemy za zgodę na ich zamieszczenie na stronie www.storczyki.com

Klucze przeznaczone są do prywatnego użytku internautów - jakiekolwiek ich wykorzystanie i rozpowszechnianie, zarówno w celach zarobkowych jak i niezarobkowych, bez wiedzy i zgody autora jest zabronione !

Przed rozpoczęciem korzystania z kluczy przez osoby rozpoczynające swoją przygodę z oznaczaniem storczyków, polecamy przejrzeć działy omawiające ich budowę i wyjaśniające podstawowe terminy, z których znaczna część wykorzystywana jest przy oznaczaniu.

W Polsce występują przedstawiciele reprezentujący dwie podrodziny storczykowatych: Cypripedioideae [=Diandrae] oraz Orchidoidae [=Monandrae]. Fakt ten odzwierciedlono zaznaczając wymienione podrodziny w kluczu do oznaczania rodzajów.


Klucz do oznaczania rodzajów
1 Pręciki 2, warżka duża, cytrynowożółta, trzewikowato rozdęta, o wąskim , eliptycznym ujściu. Poza warżką tylko 4 płatki okwiatu barwy brunatnopurpurowej.
    podrodzina Cypripedioideae [=Diandrae] Cypripedium - obuwik 
1*  Pręcik 1 (tylko 1 płodny), warżka znacznie mniejsza, nie rozdęta trzewikowato, płaska lub tylko nieco wgłębiona bądź wypukła, oprócz warżki jeszcze 5 działek okwiatu.
  podrodzina Orchidoideae [=Monandrae] 2.
2 Rośliny z zielonymi liśćmi.   3.
2* Rośliny żółtawe lub ±brunatne, liście w formie bezblaszkowych pochewek lub co najwyżej niewielkich łusek. 14.
3 Warżka pozbawiona ostrogi. 4.
3* Warżka zaopatrzona w ostrogę. 16.
4 Warżka siodełkowato wypukła, aksamitnie owłosiona, o wielobarwnym wzorze. Ophrys - dwulistnik 
4* Warżka pozbawiona aksamitnego owłosienia. 5. 
5 Warżka dwuczłonowa, z wyraźnie miseczkowato wykształconą, wgłębioną stopą warżki (część nasadowa) i oddzieloną od niej płaską płytą warżki (część końcowa). 6. 
5* Warżka jednoczłonowa, jednolita, bez zróżnicowania na dwie odmienne pod względem typu budowy części. 7. 
6 Płatki okwiatu jednobarwne, różowoczerwone, białożółte lub białe, jedynie warżka może być nieco intensywniej żółtopomarańczowo nabiegła, kwiaty siedzące, zalążnia skręcona, w czasie owocowania skierowana wyraźnie w górę. Cephalanthera - buławnik 
6* Płatki okwiatu mętnopurpurowe, zielonoczerwone lub zielone, warżka o kolorze podobnym lub biała z czerwonymi nabiegłościami, wewnętrzne płatki okwiatu zwykle jaśniejsze od zewnętrznych. Kwiaty na skręconych szypułkach, zalążnie nie skręcone. Owocujące zalążnie odchylone od pionu ku dołowi. Epipactis - kruszczyk 
7 Warżka skierowana poziomo do przodu lub w dół. 8.
7* Warżka skierowana w górę. 12. 
8 Warżka zwisająca w dół, głęboko rozcięta na dwa języczki, niekiedy z małym wyrostkiem pośrodku. Łodyga z dwoma naprzeciwlegle ustawionymi liśćmi o kształcie owalnym lub sercowatym. Listera - listera 
8* Warżka skierowana do przodu, bez wyraźnie zaznaczonych dwóch wąskich języczków. Liście nie są ustawione naprzeciwlegle. 9. 
9 Liście wąskie, linearne, trawiaste. Warżka o dużej łacie środkowej i dwóch małych ząbkach bocznych u nasady. Bardzo drobna roślina wysokogórska. Chamorchis - potrostek 
9* Liście znacznie szersze, o kształtach nie przypominających trawy. Warżka inaczej ukształtowana. 10. 
10 Łodyga w górnej części gruczołowato owłosiona. 11. 
10* Łodyga naga. Herminium - miodokwiat 
11 Kłos wyraźnie śrubowato przekręcony. Kwiaty małe, wewnątrz zielonawe, na zewnątrz białawe. Warżka wklęsła, długości płatków, brzegiem falisto karbowana. Roślina nie tworząca rozłogów. Spiranthes - kręczynka 
11* Kłos przeważnie jednostronny, nie przekręcony. Kwiaty białawe. Warżka w części tylnej workowato wgłębiona, a w przedniej językowata, zaostrzona, odgięta w dół. Roślina tworząca rozłogi, o liściach zimozielonych, z unerwieniem poprzecznym i podłużnym. Goodyera - tajęża 
12 Kwiatostan (1) 3-10 (18)-kwiatowy. Zewnętrzne działki okwiatu wąskie, linearne. Warżka na szczycie zaostrzona, o brzegu drobno karbowanym, lekko wklęsła. Liście przeważnie dwa, prawie naprzeciwległe, tłusto połyskujące. Liparis - lipiennik 
12* Kwiatostan wielokwiatowy, złożony zwykle z z co najmniej (10) 15 kwiatów. Zewnętrzne działki okwiatu od lancetowatych po jajowate. Liście przeważnie inaczej ustawione. 13 
13 Zewnętrzne działki okwiatu jajowatokształtne, około połowę dłuższe niż łyżeczkowato wgłębiona i zaostrzona warżka. Liście w liczbie 3-4. Hammarbya - wątlik 
13* Zewnętrzne działki okwiatu lancetowate, mniej więcej tak samo długie, jak jajowata u nasady i gwałtownie zwężona u góry warżka. Liść zwykle jeden, wyjątkowo dwa lub trzy. Malaxis - wyblin 
14 Warżka członowana, zaopatrzona w ostrogę. Epipogium - storzan 
14* Warżka nie członowana, pozbawiona ostrogi. 15 
15 Cała roślina brunatnożółta, duża 20-50 (60) cm. Kwiatostan wielokwiatowy. Warżka rozcięta na dwie duże łaty. Splot korzeni przypomina swoim wyglądem ptasie gniazdo. Neottia - gnieźnik 
15* Roślina zielonawożółta, niewielka, (8) 10-20 (25) cm wysoka. Kwiatostan 3-9 (12) kwiatowy. Warżka niepodzielona lub bardzo płytko trójłatowa, biaława z czerwonymi plamkami. Podziemne kłącze rozgałęzione koralowato. Corallorhiza - żłobik 
16 Warżka wąska, całobrzega, wydłużona. Platanthera - podkolan 
16* Warżka trójwrębna, trójklapowa lub dwudzielna, rzadko całobrzega, wówczas w przybliżeniu tak długa jak szeroka. 17 
17 Warżka u nasady na górnej powierzchni z dwoma wystającymi wyrostkami. Obie pyłkowiny przytwierdzone do jednego wspólnego uczepka. Anacamptis - koślaczek 
17* Warżka bez wystających wyrostków u nasady. Każda z dwóch pyłkowin przytwierdzona do oddzielnego uczepka. 18 
18 Ostroga krótka, kieszeniowata, skierowana ku przodowi, przylegająca do warżki. Warżka wąska, trójzębna, ząbek środkowy mniejszy od bocznych.Kwiaty zielonawe, czasem czerwonawo nabiegłe. Coeloglossum - ozorka 
18* Ostroga nitkowata, lub wałeczkowata, skierowana w tył, nie przylegająca do warżki. 19 
19 Kwiatostan prawie jednostronny. Liście dwa, przy nasadzie łodygi. Neottianthe - kukuczka 
19* Kwiatostan wielostronny. Przy nasadzie łodygi więcej niż dwa liście. 20 
20 Kwiatostan kulisty, gęstokwiatowy, bardzo zbity. Płatki okwiatu pod szczytem zwężone (zwinięte w kształcie litery "U") i wydłużone, na szczycie kuleczkowato rozszerzone. Traunsteinera - storczyca 
20* Kwiatostan walcowaty, luźny lub o słabym zagęszczeniu kwiatów. Podszczytowe części płatków okwiatu nie są zwężone i nie tworzą wrażenia szczytowo umieszczonej kuleczki. 21 
21 Ostroga nitkowata, równa co najmniej długości zalążni lub znacznie (1,5 - 2 razy) od niej dłuższa. Kwiaty o wyraźnym, przyjemnym, słodkim zapachu. Gymnadenia - gółka 
21* Ostroga wałeczkowata, workowata lub stożkowata, co najwyżej równa długości zalążni. Jeżeli nieznacznie dłuższa do zalążni, wówczas zawsze szeroka, workowata, o średnicy większej niż 3 mm. Woń kwiatów bardzo słabo wyczuwalna, lub kwiaty o nieprzyjemnym zapachu. 22 
22 Kwiaty białawe do bladokremowych, o jednolitej barwie, zawsze bez wzoru na warżce. Zewnętrzne płatki okwiatu najwyżej do 5 mm długości. Ostroga krótkowalcowata, równa 1/3 do 1/2 długości zalążni. Środkowa łata warżki w zarysie trójkątna, niepodzielona. Uczepki pyłkowin bez woreczka, nagie. Pseudorchis - gołek 
22* Kwiaty różowe, czerwone, żółtawe lub wielobarwne (nie licząc form albinotycznych). Zewnętrzne płatki okwiatu co najmniej (5) 6 mm długie. Ostroga wałkowata, workowata lub stożkowata, równa minimum 1/2 długości zalążni lub od niej dłuższa. Jeżeli krótsza wtedy warżka ze wzorem, a jej środkowa łata wyraźnie podzielona. Uczepki pyłkowin okryte woreczkowatą pochewką. 23 
23 Przysadki zielone, co najwyżej czerwono nabiegłe lub plamiste, zbliżone pokrojem do najwyższego liścia. Przynajmniej dolne oprócz nerwów podłużnych są dodatkowo poprzecznie unerwione, dłuższe od zalążni. Łodyga z wieloma liśćmi, równomiernie ulistniona. Ostroga skierowana w dół. Formujący się kwiatostan nigdy nie jest okryty najwyższym liściem na łodydze. Środkowa łata warżki zawsze niepodzielona, co najwyżej karbowana lub delikatnie ząbkowana. Bulwy mniej lub bardziej palczasto powcinane. Dactylorhiza - kukułka 
23* Przysadki błoniaste, o delikatnym mniej lub bardziej intensywnym zabarwieniu koloru kwiatów, nigdy plamiste, odbiegają pokrojem od najwyższego liścia łodygowego. Przysadki pozbawione nerwacji poprzecznej. Co najwyżej równe długości zalążni. Łodyga zwykle z rozetą liści u nasady i tylko 1-2 (3) liśmi powyżej (wyjątek stanowi Orchis palustris, ulistniony równomiernie). Ostroga pozioma lub nieco wzniesiona w górę. Formujący się kwiatostan przeważnie okryty najwyższym liściem na łodydze. Środkowa łata warżki zwykle podzielona lub słabo wcięta. Bulwy jajowatoowalne, nie podzielone. Orchis - storczyk 

Przejdź do góry strony


Klucz do oznaczania gatunków [częściowo w opracowaniu]

1. Cypripedium L. - Obuwik

Cypripedium calceolus L. - obuwik pospolity
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość (15)20-50(60) cm. Łodyga ulistniona równomiernie na całej długości, delikatnie omszona. Liście podługowatoeliptyczne. Kwiaty okazałe, 1-2(3). Warżka trzewikowato wydęta, bez ostrogi, cytrynowożółta, do 3(4) cm. Pozostałe cztery płatki okwiatu, z których jeden może być słabo rozcięty na szczycie, brunatnopurpurowe, zewnętrzne eliptyczne, wewnętrzne wyraźnie węższe, łagodnie spiralnie przekręcone, do 4(5) cm. Dwa pręciki boczne płodne, środkowy w postaci prątniczka (stanimodium). 2n=(20, 22). Kwitnienie: V-VI. Cieniste lasy i zarośla, rzadziej odkryte murawy na ich obrzeżach, na glebach żyznych, próchniczych - Fagion, Carpinion, Quercetalia pubescentis, Prunetalia - rozproszone stanowiska w całym kraju, nieco częściej na Pojezierzu Mazurskim i Litewskim, na Pogórzu Sudeckim, na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej i Lubelsko-Lwowskiej oraz w Pieninach. Zasieg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - (kosodrzewina). Zasięg ogólny: gatunek cyrkumborealny, subkontynentalny.

2. Epipactis Zinn. - Kruszczyk

1 Nasadowy człon warżki (hipochil) w przybliżeniu płaski, słabo wklęsły, rozszerzający się od nasady w trójkątne, łagodnie wznoszące się łaty boczne, oddzielony od ruchomego końcowego człona warżki (epichilu) głębokim wcięciem. Końcowy człon warżki (epichil) biały, łagodnie zaokrąglony, o brzegu lekko karbowanym. Kłącza o długich międzywęźlach z rozłogami. Epipactis palustris 
1* Hipochil wyraźnie czarkowato wgłębiony, owalny, szeroko, nieruchomo zrośnięty z epichilem. Końcowy człon warżki zwykle na szczycie zaostrzony, o brzegu gładkim, niekarbowanym, bez wyraźnego odcienia śnieżnobiałego. Kłącza o krótkich międzywęźlach, bez rozłogów. 2 
2 U nasady epichilu dwa mniej lub bardziej widoczne gładkie guzki. 3 
2* U nasady epichilu dwa dość duże, bardzo wyraźnie brodawkowato pomarszczone guzki. 7 
3 Liście duże i szerokie, największe z nich do 10(15) cm długie, około 2-3(4) razy dłuższe od średniej długości międzywęźla, jasnozielone do ciemnozielonych. Zalążnie i zewnętrzne strony płatków okwiatu zwykle nagie. 4 
3* Liście małe, największe z nich do 5(8) cm długie, równe w przybliżeniu 1-1,5(2) krotnej średniej długości międzywęźla, ciemnozielone, sinopurpurowo nabiegłe. Zalążnie i zewnętrzne strony płatków okwiatu wyraźnie krótko owłosione. Epipactis purpurata 
4 Rośliny obcopylne, rostellum dobrze wykształcone, okwiat zielony zwykle jednak przynajmniej częściowo nabiegły różowo lub purpurowo, pyłkowiny trwałe, nie rozpadające się - można je wyjąć w całości. Epipactis helleborine 
4* Rośliny samopylne, rostellum brak lub wykształcone fragmentarycznie, okwiat zielony lub żółtawozielony, nigdy różowo ani purpurowo nabiegły, pyłkowiny słabe, rozpdające się w przypadku ich wyjmowania. 5 
5 Epichil dłuższy niż szerszy, do 5(6) mm długości, bardzo wyraźnie zaostrzonywewnętrzne płatki okwiatu do 13(15) mm długości. Kwiaty szeroko otwarte lub zamknięte (klejstogamiczne). Epipactis leptochilla 
5* Epichil szerszy niż dłuższy, albo tak szeroki jak długi, do 3(5) mm długości, krótko zaostrzony. Wewnętrzne płatki okwiatu do 10(12) mm długości. Kwiaty słabo dzwonkowato otwarte lub zamknięte (klejstogamiczne). 6 
6 Rośliny duże o wysokości (25)30-70(85) cm, kwiatostan (8)10-20(25) cm długi. Kwiaty zwykle dzwonkowato otwarte, kwitnienie przypada od czerwca do sierpnia. Epipactis muelleri 
6* Rośliny drobne, o wysokosci (5)10-20(30) cm, kwiatostan (2)3-10(12) cm długi. Kwiaty słabo otwarte lub zamknięte klejstogamiczne. kwitnienie od końca lipca do października. Epipactis albensis 
7 Liście duże, skupione w nasadowej i środkowej części łodygi, największe z nich wyraźnie dłuższe od średniej długości międzywęźla z dolnej części łodygi. Kwiaty różowopurpurowe do brunatnopurpurowych. Epipactis atrorubens 
7* Liście małe, drobne, rozmieszczone równomiernie na całej łodydze, zwykle krótsze od międzywęźli. Kwiaty zielonobiaławe. Epipactis microphylla 

Epipactis palustris (L.) Crantz - kruszczyk błotny
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość 30-50(70) cm. Łodyga górą delikatnie owłosiona. Liście podługoatojajowate do lancetowatych. Kwiatostan luźny (5)8-20(35) kwiatowy. Zewnętrzne płatki okwiatu brunatnawozielone, często czerwono nabiegłe, wewnetrzne białawe, u nasady zaróżowione. Warżka bardzo wyraźnie dwuczłonowa. Hipochil biały, czerwono unerwiony, rozszerzający się od nasady w trójkątne, łagodnie podnoszące się łaty boczne. Epichil biały, ruchomy, zaokąglony, o brzegu karbowanym. 2n=40. Kwitnienie: VI-VII. Torfowiska i wilgotne łąki oraz zarośla, na podłożu węglanowym - Carricion davallianae, Molinion, Calthion. Rozproszony w całym kraju. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodnioazjatycki.

Epipactis helleborine (L.) Crantz - kruszczyk szerokolistny
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość 20-60(100) cm. Łodyga naga lub górą delikatnie owłosiona. Liście jajowate do podługowatojajowtych. Międzywęźle podkwiatostanowe tak długie jak pozostałe lub najwyżej 1,5-2 razy od nich dłuższe. Płatki okwiatu zielone, zwykle jednak przynajmniej częściowo różowo lub purpurowo nabiegłe. Nasadowy człon warżki (hipochil) wyraźnie miseczkowato wklęsły, wewnątrz ciemnobrązowy. Epichil jajowatosercowaty z gładkimi guzkowatymi zgrubieniami u nasady. Rostellum wykształcone, funkcjonujące. Pyłkowiny trwałe, tak że można je w całości usunąć z kwiatu. 2n=(38, 40). Kwitnienie: (VI)VII-VIII. Lasy, zarośla, rzadziej torfowiska i łąki, także siedliska synantropijne - Querco-Fageteaion, Rhamno-Prunetea, Vaccinio-Piceetea. Rozproszony w całym kraju. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodnioazjatycki (wtórnie Ameryka Północna).

Epipactis leptochilla (Godfery) Godfery - kruszczyk ostropłatkowy
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość 20-60(85) cm. Łodyga górą delikatnie owłosiona. Liście jajowate, zaostrzone, do podługowatojajowtych. Międzywęźle podkwiatostanowe niewiele dłuższe od pozostałych. Kwiatostan zwykle luźny, długi do 15(30) cm. Przysadki dość duże, podługowatolancetowate. Kwiaty nieco zwieszone w dół, o płatkach okwiatu zielonych do białozielonych, 8-10(14) mm długich. Wszystkie płatki okwiatu, a w tym także epichil wyraźnie zaostrzone. Hipochil wyraźnie miseczkowato wklęsły, wewnątrz ciemnobrązowy. Rostellum wykształcone fragmentarycznie. 2n=(36, 40). Kwitnienie: VII-VIII. Lasy i ich obrzeża - Fagion. Rozmieszczenie w Polsce wymaga zbadania, dotąd pewny z Karpat. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny. Zasięg ogólny: gatunek środkowoeuropejski (Europa Centralna).

Epipactis muelleri Godfery - kruszczyk Muellera
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość (25)30-70(85) cm. Łodyga górą delikatnie owłosiona. Liście jajowate, zaostrzone, do podługowatojajowtych, o pofałdowanym brzegu. Kwiaty nieco zwieszone w dół, o płatkach okwiatu zielonych do białozielonych, do 8(10) mm długich. Wszystkie płatki okwiatu, w tym także epichil, krótko zaostrzone, na szczycie tępawe. Hipochil wyraźnie miseczkowato wklęsły, wewnątrz ciemnobrązowy. Rostellum nie jest wykształcone. 2n=(36). Kwitnienie: (VI)VII-VIII. Lasy i ich obrzeża. Rozmieszczenie w Polsce wymaga zbadania. Zasięg pionowy: niż - pogórze. Zasięg ogólny: gatunek europejski (Europa Centralna).

Epipactis albensis Novakova et Rydlo - kruszczyk połabski
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość (5)10-20(30) cm. Liście zielone, do 6(7) cm długie i do 2 cm szerokie, równe w przybliżeniu podwójnej średniej długości międzywęźla. Kwiatostan (2)3-10(12) cm długi, złożony z 3-12(20) kwiatów. Kwiaty słabo otwarte lub zamknięte - klejstogamiczne. Zewnętrzne płatki okwiatu do 9(10) mm długie i do 4(5) mm szerokie, żółtozielonawe. Wewnętrzne płatki okwiatu o barwie jaśniejszej, białozielonawej. Warżka do 8 mm długości. Półkuliście wydęty hipochil wypełniony jest ciemnozielonym nektarem, natomiast sercowaty epichil jest tępo zakończony, niekiedy podwinięty. Rostellum nie występuje. Kwitnienie: (VII)VIII-IX(X). Lasy liściaste i ich obrzeża, na glebach żyznych, próchniczych - Fagetalia silvaticae, Alnetalia glutinosae. Południowa Polska, stanowiska grupują się głónie w dolinach rzecznych. Zasięg pionowy: niż - pogórze. Zasięg ogólny: gatunek europejski (Europa Centralna).

Epipactis microphylla (Ehrh.) Swartz - kruszczyk drobnolistny
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość (10)15-30(35) cm. Łodyga górą bardzo krótko owłosiona. Liście małe wąskolancetowate, krótsze od międzywęźli, na brzegach często omszone. Kwiatostan prawie jednostronny, luxny, 5-15 kwiatowy. Płatki okwiatu zielonawe do białozielonawych, długosci 5-7 mm, z zewnątrz gęsto omszone. Hipochil wgłębiony, wewnatrz różowawy. Epichil z dwoma pofałdowanymi guzkami u nasady. 2n=(38, 40). Kwitnienie: (VI)VII-VIII. Lasy liściaste - Fagion, Carpinion. Rozproszony, tylko w Polsce południowo-wschodniej. Zasięg pionowy: niż - pogórze. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

3. Cephalanthera L.C. Rich. - Buławnik

1 Kwiaty białe lub żółtawobiałe, w okresie pełni kwitnienia słabo otwarte. Płyta warżki (część końcowa) szersza niż dłuższa. Łodyga i zalążnie nagie. 2 
1* Kwiaty różowe, w okresie pełni kwitnienia wyraźnie otwarte. Płyta warżki dłuższa niż szersza. Górna część łodygi oraz zalążnie gęsto omszone. Cephalanthera rubra 
2 Liście w zarysie jajowate do podługowato-jajowatych, do 6 (8) cm długości oraz 2,5 (4,5) cm szerokości. Kwiaty jasnokremowe do bladożółtawych, tylko warżka nieco intensywniej - żółtawopomarańczowo nabiegła. Cephalanthera damasonium 
2* Liście podługowatolancetowate do lancetowatych, w liczbie 6-14 (20), o długości do 15 (18) cm i szerokości do 3 (4) cm. Przysadki wydłużone, lancetowate. Kwiaty białe, jedynie warżka ma częściowo żółte lub bladopomarańczowożółte zabarwienie. Cephalanthera longifolia 

Cephalanthera damasonium (Mill.) Druce - buławnik wielkokwiatowy
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość 20-50 (65) cm. Liście w zarysie jajowate do podługowato-jajowatych, do 6 (8) cm długości i 2,5 (4,5) cm szerokości, rozmieszczone równomiernie na całej łodydze. Górna część łodygi oraz przysadki i zalążnie nagie. Kwiatostan luźny, 3-10 (15) kwiatowy, do 10 (14) cm. Kwiaty jasnokremowe do bladożółtawych. W czasie kwitnienia płatki okwiatu niewiele rozchylone. Owocujące zalążnie (torebki) skierowane niemal pionowo w górę. 2n=(32,36). Kwitnienie: V-VI. Lasy liściaste i zarośla, na glebach żyznych, próchniczych, zwykle bogatych w węglan wapnia - Fagion, Carpinion, Quercetalia pubescentis. W Polsce stanowiska rozproszone na południe od linii Międzyzdroje - Grudziądz - Warszawa - Włodawa. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodnioazjatycki (Europa, Kaukaz, Azja Mniejsza).

Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch - buławnik mieczolistny
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość (15)20-50(90) cm. Liście podługowato-lancetowate do lancetowatych, w liczbie 6-14(20), o długości do 15(18) cm i szerokości do 3(4) cm, rozmieszczone na całej łodydze. Górna część łodygi oraz przysadki i zalążnie nagie. Kwiatostan luźny, (3)6-15(25) kwiatowy, do 16(20) cm długości. Przysadki wydłużone, lancetowate. Kwiaty białe, jedynie warżka ma częściowo żółte lub bladopomarańczowożółte zabarwienie. W czasie kwitnienia płatki okwiatu słabo rozchylone. Owocujące zalążnie (torebki) skierowane niemal pionowo w górę. 2n=(32, 34). Kwitnienie: V-VI. Lasy liściaste i zarośla, na glebach żyznych, zwykle zasobnych w węglan wapnia - Fagion, Carpinion, Quercetalia pubescentis, Rhamno-Prunetea, Trifolio-Geranietea. Dość często na Śląsku i w południowej Małopolsce, poza tym bardzo rzadko, po linię Braniewo-Warszawa-Zamość. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek euroazjatycki (Europa, Kaukaz, Azja Mniejsza, zachodnie Himalaje, północne wybrzeże Afryki).

Cephalanthera rubra (L.) L.C. Rich. - buławnik czerwony
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość 20-50(65) cm. Liście w zarysie lancetowate, do 12(15) cm długie i 3(4) cm szerokie, rozmieszczone równomiernie na całej łodydze. Górna część łodygi oraz zalążnie gęsto omszone. Kwiatostan luźny, (3)5-15(18) kwiatowy, do 14(18) cm długi. Kwiaty różowoczerwone do jasnopurpurowych, w czasie kwitnienia płatki okwiatu wyraźnie rozchylone. Owocujące zalążnie (torebki) skierowane ku górze. 2n=(36, 48). Kwitnienie: V-VI. Lasy liściaste i zarośla, na glebach żyznych, zwykle bogatych w węglan wapnia - Fagion, Carpinion, Quercetalia pubescentis, Prunetalia spinosae - rozproszony w całym kraju. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - (regiel górny). Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodnioazjatycki (Europa, Kaukaz, Azja Mniejsza, północne wybrzeże Afryki).

4. Epipogium J. G. Gmel. ex Borkh. - Storzan

Epipogium aphyllum Sw. - storzan bezlistny
Bylina kłączowa - geofit, saprofit. Wysokość (8)10-20(30) cm. Kłącze podziemne z rozłogami. Łodyga rurkowata, dołem zgrubiała, bezzieleniowa z łuskowatymi listkami. Kwiatostan (1)2-5(8) kwiatowy. kwiaty białawe lub żółtawe, czerwonawofioletowo nabiegłe. Warżka dwuczłonowa, skierowana ku górze. Środkowa łata warżki z czerwonymi brodawkami. Ostroga maczugowata tępo zakończona. 2n=(68). Kwitnienie: V-VI. Żyzne lasy liściaste i iglaste - Fagion, Vaccinio-Piceion - z wyjątkiem większych skupień stanowisk na Pojezierzu Kaszubskim, w Sudetach, na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej oraz w Tatrach i Pieninach, bardzo silnie rozproszony w całym kraju. Zasieg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-azjatycki.

5. Neottia Guett. - Gnieźnik

Neottia nidus-avis (L.) Rich. - gnieźnik leśny
Bylina kłączowa - geofit, saprofit. Wysokość 20-40(60) cm. Korzenie splecione w twór przpominający gniazdo. Roślina bezzieleniowa, jednolicie zabarwiona, żółtawobrązowa lub bladobrunatna. Łodyga z 4-5 łuskowatymi listkami. Kwiaty w dolnej części kwiatostanu ułożone wyraźnie luźniej. Warżka do 12 mm długa, u nasady lekko wgłębiona, na końcu łagodnie rozdzielona na dwie łaty boczne. Pozostałe listki okwiatu do 8 mm długości. 2n=(36). Kwitnienie: V-VI. Żyzne lasy liściaste i mieszane - Fagion, Carpinion - rozproszony w całym kraju, na niżu i w niższych położeniach górskich. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - (regiel górny). Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodniosyberyjski.

6. Listera R.Br. - Listera

1 Rośliny stosunkowo duże (15)20-40(60) cm wysokie. Liście owalne do jajowatoeliptycznych (3)5-12(18) cm długie. Warżka dwudzielna, zwykle bez ząbka w środku między łatami bocznymi. Listera ovata 
2 Rośliny drobne 5-20(25) cm wysokie. Liście w zarysie sercowatotrójkątne, do 2,5(3) cm długie. Warżka dwudzielna z ząbkiem w środku między łatami bocznymi. Listera cordata 

Listera ovata R.Br. - listera jajowata
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość (15)20-40(60) cm. Liście okazałe, zwykle 2, owalne do jajowatoeliptycznych, zawsze dłuższe niż szersze. Kwiatostan wielokwiatowy, mniej lub bardziej gęsty, o kwiatach zielonych, jedynie warżka może posiadać żółtawy odcień. 2n=32, 34, 42, (36, 38, 40). Kwitnienie: V-VI (VII). Lasy i zarośla - od wilgotnych po suche, łąki i murawy, rzadziej torfowiska - Querco-Fagetea, Prunetalia spinosae, Molinietalia, Arrhenatheretalia, Festucetalia valesiacae. W Polsce stanowiska zlokalizowane w całym kraju, zarówno na niżu jak i w górach. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina - (piętro hal wysokogórskich). Zasieg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

Listera cordata (L.) R.Br. - listera sercowata
Bylina kłączowa - geofit. Wysokość 5-20(25) cm. Drobna roślina z dwoma niewielkimi sercowatotrójkątnymi lisćmi, zwykle tak długimi jak szerokimi. Kwiatostan 6-12(15) kwiatowy, luźny. Działki okwiatu zielonawe, warżka czerwono nabiegła lub purpurowo obrzeżona. 2n=34, 36, (38, 40, 42). Kwitnienie: V-VII. Lasy i zarośla świeże do wilgotnych - Vaccinio-Piceion, Dicrano-Pinion (Empetro nigri-Pinetum). Spotykana w pasie nadmorskim, na Mazurach oraz w zachodniej częsci Sudetów i w Karpatach, poza tym bardzo rzadko. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina. Zasięg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

7. Spiranthes Rich. - Kręczynka

Spiranthes spiralis (L.) Chevall. - kręczynka jesienna
Bylina bulwiasta - geofit, hemikryptofit. Wysokość (6)10-25(30) cm. Bulwy podługowatojajowate, omszone. Łodyga w górnej części bardzo krótko owłosiona, z kilkoma łuskowatymi liśćmi. Wyrasta w ustawieniu bocznym w stosunku do przyziemnej rozety liściowej. Liście jajowate, ostro zakończone. Kwiatostan jednostronny, śrubowato skręcony. Kwiaty wewnatrz białawe, na zewnątrz zielonawe, u nasady bardzo delikatnie omszone. 2n=(30). Kwitnienie: VIII-X. Łąki świeże, do umiarkowanie suchych - Nardetalia - Sudety i Karpaty wraz z pasem przedgórzy, poza tym rozproszony po linię: Kamień Pomorski - Leszno - Sandomierz - Lubaczów. Zasieg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

8. Goodyera R.Br. - Tajęża

Goodyera repens (L.) R.Br. - tajęża jednostronna
Bylina kłączowa - geofit, hemikryptofit. Wysokość 10-20(30) cm. Kłącze czołgające się, tworzy liczne płonne różyczki liściowe. Liście ogonkowe, jajowate do podługojajowatych, zaostrzone, o wyraźnie zaznaczonej siateczkowatej (podłużnej i poprzecznej) nerwacji. Łodyga, szczególnie w górnej części omszona. Kwiatostan zbliżony do jednostronnego. Kwiaty omszone, na zewnątrz białozielonawe do białokremowych wewnatrz. 2n=(30, 40). Kwitnienie: VII-VIII. Vaccinio-Piceion, Dicrano-Pinion (Empetro nigri-Pinetum) - gatunek częsty w pasie Pobrzeża Bałtyckiego, na Mazurach i na Podlasiu oraz w Sudetach i w Karpatach, poza tym bardzo silnie rozproszone stanowiska. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny. Zasięg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Europa, Azja, Ameryka Północna).

9. Herminium Guett. - Miodokwiat

Herminium monorchis (L.) R.Br. - miodokwiat krzyżowy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (8)10-25(30) cm. Bulwa kulista. Liście podługowatoeliptyczne do 10(12) mm szerokie. Kwiatostan długi, wąski, wielokwiatowy. Kwiaty zielonawożółte, pachnące miodem. Hełm luźny. Warżka wyraźnie podzielona o trzech spiczasto zaostrzonych ząbkach, u nasady lekko wgłębionych. Ząbek środkowy dwukrotnie dłuższy od bocznych. 2n=(40). Kwitnienie: (V)VI-VII. Torfowiska niskie i przejściowe oraz łąki na podłożu zasobnym w węglan wapnia - Rhynchosporion albae, Caricion davallianae - stanowiska pojedynczo rozproszone wzdłuż Odry między Świnoujściem a Wrocławiem, jak również wzdłuż Wisły - od Bydgoszczy po Sandomierz, oraz w rejonie Mazur (obecnie potwierdzony na jedynym stanowisku w dolinie Rospudy). Zasięg pionowy: niż. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-azjatycki.

10. Neottianthe Schltr. - Kukuczka

Neottianthe cucullata (L.) Schltr. - kukuczka kapturkowata
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (8)10-25(35) cm. Bulwa kulistoowalna, prawie przejrzysta. Łodyga naga, u nasady z dwoma odziomkowymi, niemal naprzeciwlegle ustawionymi liśćmi, o kształcie podługowatojajowatym. Liście na końcu zaostrzone, z siateczkowato przebiegającą nerwacją. W górnej części łodygi 1-2 małe listki przysadkowe. Kwiatostan zbliżony do jednostronnego. Kwiaty różowe, u nasady białawe. Hełm gęsto skupiony, złożony z 5 płatków. Warżka smukła, wyraźnie trójdzielna. Łatki boczne krótsze i węższe od środkowej. Kwitnienie: VII-VIII. Mszyste bory iglaste i mieszane - Vaccinio-Piceion (Querco-Piceetum) - rzadko na Pojezierzu Suwalskim i na Mazurach, na zachodzie po Bydgoszcz, poza tym na Podlasiu i w rejonie Roztocza. Zasięg pionowy: niż. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodniosyberyjski.

11. Platanthera L.C. Rich. - Podkolan

1 Kwiaty białe lub białożółtawe. Pyłkowiny ułożone równolegle. Warżka 5-10(12) mm długa. Ostroga smukła 15-22(25) mm, bez wyraźnego poszerzenia w części końcowej, spiczasta Platanthera bifolia 
1* Kwiaty białawe do zielonawobiałych. Pyłkowiny ułożone ukośnie, na dole rozstawione wyraźnie szerzej niż u góry. Warżka 10-16 mm długa. Ostroga 20-35(40) mmm, w części końcowej zgrubiała, tępa. Platanthera chlorantha 

Platanthera bifolia (L.) L.C. Rich - podkolan biały
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (15)20-50(70) cm. Bulwy wydłużone, owalne, na szczycie zaostrzone. U nasady bulw 1-2(3) zwykle bezzieleniowe, bezblaszkowe, pochwiastołuskowate listki. Ponad nimi 2 (wyjątkowo 3), typowo wykształcone liście łodygowe, jajowatoeliptyczne, do 15(20) cm długie. W środkowej i górnej części łodygi 1-3(4) listki o kształcie przysadkowym. Warżka języczkowata, niepodzielona, zaopatrzona w ostrogę około dwukrotnie dłuższą od zalążni i łagodnie zwężajacą się ku szczytowi. 2n=(42). Kwitnienie: V-VII. Łąki i zarośla oraz lasy i bory mieszane - Arrhenatheretalia, Molinietalia, Nardetalia, Vaccinio-Piceetalia, Fagion, Carpinion, Quercion petraeae-pubescentis. Rozproszony w całym kraju, na niżu oraz w niższych i średnich położeniach górskich. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina - (piętro hal). Zasieg ogólny: gatunek europejsko-zachodnioazjatycki.

Platanthera chlorantha (Custer) Reichenb. - podkolan zielonawy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość: 20-50(60) cm. Z wyjątkiem cech kluczowych gatunek bardzo podobny do poprzedniego, w porównaniu z nim sprawia wrażenie rośliny nieco masywniejszej i mniej smukłej niż P. bifolia. 2n=(42). Kwitnienie: V-VII. Widne lasy i zarośla oraz ich obrzeża, rzadziej łąki - Fagion, Carpinion, Molinion, Calthion. Rozproszony w całym kraju i wniższych położeniach górskich. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

12. Chamorchis L.C. Rich. - Potrostek

Chamorchis alpina (L.) L.C. Rich. - potrostek alpejski
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 5-12(15) cm. Bulwy elipsoidalnokuliste, niepodzielone. Liście trawiaste, wąskie, silnie wydłużone, 5-12 cm długie, skupione w nasadowej części łodygi. Kwiatostan (3)5-12(15) kwiatowy. Kwiaty zółtawozielone, niekiedy brunatnopurpurowo nabiegłe. Warżka bez ostrogi, z dwoma słabo wyodrębniającymi się ząbkami bocznymi. Drobna roślina alpejska. 2n=(42). Kwitnienie: VII-VIII. Trawiaste stoki i wysokogórskie murawy nawapienne - Seslerietalia variae (Caricetum firmae carpaticum) - tylko w Tatrach. Zasięg pionowy: (regiel górny)-kosodrzewina-piętro halne. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

13. Gymnadenia R.Br. - Gółka

1 Ostroga wyraźnie dłuższa od zalążni o ok. 1,5-2 razy. Gymnadenia conopsea 
1* Ostroga równa długości zalążni lub nieco od niej krótsza. Gymnadenia odoratissima 

Gymnadenia conopsea (L.) R.Br. - gółka długoostrogowa
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (10)15-50(100) cm. Bulwy podługowatoowalne, palczasto rozdzielone. Liście lancetowate, zmniejszające się ku górze. Kwiaty różowe do bladoczerwonych, wyjątkowo białe. Warżka płytko trójdzielna, łaty łagodnie zaokrąglone.

Gatunek reprezentowany w Polsce przez dwa podgatunki:

Gymnadenia conopsea subspecies conopsea - gółka długoostrogowa typowa:
Rośliny (10)15-50(70) cm wysokie, o liściach równowąskolancetowatych do 1,5 (2,4) cm szerokich, kwiatostanach skąpo lub średniolicznokwiatowych - (10)15-50(60) kwiatów. Kwiatostan osiąga długość (4)6-12(18) cm. Kwiaty o niezbyt intensywnym zapachu. Ostroga dwukrotnie dłuższa od zalążni. 2n=40. Kwitnienie: (V)VI-VII. Łąki, murawy, zarośla, ziołorośla, rzadziej torfowiska i lasy na różnych typach gleb, zwykle zasobnych w węglan wapnia - Arrhenatheretalia, Molinietalia, Nardetalia, Seslerietalia variae. Silnie rozproszony na niżu, w górach częstszy. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina - piętro halne. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-azjatycki.

Gymnadenia conopsea subspecies densiflora (Wahlenb.) K. Richt. - gółka długoostrogowa gęstokwiatowa:
Rośliny o wysokości (20)30-60(100) cm, o liściach szerokolancetowatych (1,2)1,8-2,8(3,6) cm szerokich, kwiatostanach bardzo licznokwiatowych - (50)60-140(160) kwiatów. Kwiatostan osiąga długość (10)12-22(28) cm. Zapach kwiatów zawsze bardzo intensywny. Ostroga równa 1,5-krotnej długości zalążni. 2n=80. Kwitnienie: VI-VII. Łąki, murawy, zarośla, ziołorośla, rzadziej torfowiska przejściowe, zawsze na glebach zasobnych w węglan wapnia - Molinietalia, Seslerietalia variae. Bardzo rzadki w pasie wyżyn Polski południowo-wschodniej i w Sudetach, częstszy w Tatrach. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

Gymnadenia odoratissima (L.) L.C. Rich. - gółka wonna
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (10)15-30(40) cm. Liście zbliżone do trawiastych, podługowate, wąskie, do 6(8) mm szerokie, skupione w dolnej części łodygi. Kwiatostan luźny, najczęściej kilkunastokwiatowy. Kwiaty białawe, jasnoróżowe lub bladożółtawe, wonne o przyjemnym słodkim zapachu. Ostroga równa w przybliżeniu długości zalążni. Warżka płytko lub nawet niewyraźnie podzielona. 2n=40. Kwitnienie: (V)VI-VII(VIII). Trawiaste zbocza i murawy, w tym wysokogórskie oraz ziołorośla i luźne zarosla, zwykle z udziałem kosodrzewiny, na podłożu wapiennym, rzadziej gleby torfowiskowe - Seslerietalia variae, Erico-Pinetalia, Betulo-Adenostyletea, Caricetalia davallianae. Dość częsty w Tatrach, poza tym na pojedynczych stanowiskach koło Kamiennej Góry i na niżu tylko w okolicach Trzebini i Gołdapi. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

14. Pseudorchis Ség. - Gołek

Pseudorchis albida (L.) Á. Löve et D. Löve - Gołek białawy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 10-30(40) cm. Bulwy podzielone, wcinane bardzo głęboko, prawie do nasady. Dolne liście podługowatojajowate, do 6(8) cm długie, wyższe węższe, zaostrzone. Kwiatostan gęsty, wielokwiatowy. Kwiaty białawe do bladokremowych o jednolitej barwie, bez wzoru na warżce. Zewnętrzne płatki okwiatu najwyżej do 5 mm długości. Ostroga krótkowalcowata, równa 1/3 do 1/2 długości zalążni. Warżka trójłatowa. Łaty boczne równe swą długością niepodzielonej łacie środkowej o zarysie trójkątnym. 2n=(42). Kwitnienie: VI-VIII(IX). Łąki oraz trawiaste zbocza i murawy górskie, rzadziej zarośla - Nardetalia, Erico-Pinetalia - sporadycznie w Karpatach, w Sudetach bardzo rzadko, stanowiska na niżu wymagają sprawdzenia. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina - (piętro halne). Zasięg ogólny: gatunek europejski i wschodnioamerykański.

15. Coeloglossum C. Hartm. - Ozorka

Coeloglossum viride (L.) C. Hartm. - Ozorka zielona
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (5)10-25(45) cm. Liście rozmieszczone równomiernie na całej łodydze, dolne o kształcie owalnym lub jajowatym do 8(12) cm długie, górne krótsze i mniejsze podługowatojajowate do lancetowatych. Kwiatostan mniej lub bardziej gęsty, najczęściej 5-25 kwiatowy, o długości 3-10(16) cm. Kwiaty zielone, rzadziej czerwono obrzeżone. Płatki okwiatu do 6(8) mm, stulone w hełm. Warżka skierowana w dół, do 8(10) mm długa, na końcu podzielona na 3 małe ząbkowate łatki. Ostroga bardzo mała, krótka, do 2(3) mm, co odpowiada 1/5 do 1/6 długości zalążni. 2n=(40). Kwitnienie: (V)VI-VII(VIII). Miejsca odkryte, zarośla i lasy, na glebach ciężkich i gliniastych - Nardetalia, Molinio-Arrhenatheretea, Elymo-Seslerietea, Betulo-Adenostyletea, Vaccinio-Piceetea - Pojezierze Mazurskie, Sudety, Karpaty, poza tym pojedynczo, bardzo silnie rozproszone stanowiska. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina - piętro halne. Zasięg ogólny: gatunek cyrkumborealny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

16. Dactylorhiza Necker ex Nevski - Kukułka

17. Traunsteinera Reichenb. - Storczyca

Traunsteinera globosa (L.) Reichenb. - Storczyca kulista
Bylina bulwiasta - geofit. Bulwy owalnojajowate. Liście sinawozielone, podługowatolancetowate. Kwiatostan gęsto zbity, stożkowatokulisty do elipsoidalnokulistego. Kwiaty bladoróżowe. Zewnętrzne płatki okwiatu na początku kwitnienia stulone w hełm, później dzwonkowato rozchylone, pod szczytem zwężone, zwinięte w kształcie litery "U", a na wierzchołku ponownie rozszerzone, sprawiają wrażenie, że na ich końcach znajduje się szczytowo umieszczona kuleczka. Warżka trójłatowa, purpurowofioletowo nakrapiana. 2n=(42). Kwitnienie: (V)VI-VII. Trawiaste stoki i murawy górskie oraz ziołorośla i luźne zarośla, rzadziej miejsca o charakterze torfowiskowym, zwykle na podłożu bogatym w węglan wapnia - Arrhenatheretalia, Molinietalia, Seslerietalia variae, Betulo-Adenostyletea, Erico-Pinetalia - rozproszone stanowiska w Karpatach oraz Sudetach Środkowych, na niżu tylko w Ojcowie i w dolnej części biegu Odry. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina - (piętro halne). Zasięg ogólny: gatunek europejski.

18. Orchis L. - Storczyk

1 Hełm złożony z 5 płatków okwiatu, to jest wszystkich z wyjątkiem warżki. 2 
1* Hełm złożony tylko z 3 płatków okwiatu, 2 boczne odchylone na boki lub w górę. 7 
2 Przysadki około 3-5 razy krótsze od zalążni. 3 
2* Przysadki równe w przybliżeniu długości zalażni, większe 1-5 nerwowe. 4 
3 Hełm brunatnopurpurowy. Środkowa łata warżki rozszerzająca się od nasady, masywniejsza w stosunku do łat bocznych. Orchis purpurea 
3* Hełm bladoróżowy. Środkowa łata warżki od nasady do miejsca rozdzielenia równowąska, smukła, w środkowej części co najwyzej 2(3) razy szersza niż łaty boczne. Orchis militaris 
4 Łodyga cała ulistniona, liście w nasadowej części łodygi nie tworzą wyraźnej rozety. 5 
4* Łodyga w górnej części bezlistna, w jej nasadowej części występuje rozetowe skupienie liści. 6 
5 Warżka tak szeroka jak długa lub jeszcze szersza, płytko 3-wrębna, środkowa łatka płaska, w środku wycięta. Orchis morio 
5* Warżka dłuższa niż szersza, wyraźnie 3-dzielna, łata środkowa wyciągnięta w stosunku do bocznych, bez wcięcia, zwykle zaostrzona. Orchis coriophora 
6 Ostroga równa 1/3-1/4 długości zalążni. Warżka o długości (3)4-6(8) mm. Orchis ustulata 
6* Ostroga równa w przybliżeniu połowie długości zalążni. Warżka o długości (6)8-12(14) mm. Orchis tridentata 
7 Przysadki i kwiaty jasnożółte. Orchis pallens 
7* Przysadki i kwiaty różowe do czerwonopurpurowych. 8 
8 Liście bez plam, równowąskolancetowate, do 1(2) cm szerokie, wzniesione w górę, nie tworzą wyraźnej rozety u nasady łodygi. Płatki okwiatu jajowatolancetowate, tępawo zakończone. Warżka niewyraźnie trójłatowa. Orchis palustris 
8* Liście podługowatoodwrotniejajowate do jajowatolancetowatych, zazwyczaj plamiste, skupione u nasady łodygi, tworzą zwykle rozłożystą rozetę. Płatki okwiatu jajowate o spiczastym wierzchołku. Warżka bardzo wyraźnie trójłatowa. Orchis mascula 

Orchis morio L. - storczyk samiczy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 10-25(35) cm. Liście podługowatojajowate do szerokolancetowatych, do 6(10) cm długie, występują na całej łodydze, jednak ich największe skupienie u podstawy łodygi tworzy formę zbliżoną do rozety. Górna część łodygi i przysadki mogą być czerwono nabiegłe. Kwiatostan niezbyt gęsty, 8-20(25) kwiatowy. Kwiaty bladoróżowe do ciemniejszych purpurowofioletowych, rzadziej formy albinotyczne o kwiatach białych. Zewnętrzne płatki okwiatu do 8(10) mm długie, stulone w hełm, zwykle mniej intensywnie zabarwione, dzięki czemu mają odcień zielonawy. Warżka trójdzielna, wyjątkowo dwułatowa, do 12(15) mm długa i do 10(15) mm szeroka, różowa, purpurowo nakrapiana. Ostroga gruba, walcowata lub walcowato-maczugowata, tępo zakończona, skierowana nieco ku górze. 2n=36(38). Kwitnienie: (IV)V-VI. Suche łąki, zarośla zbocza - Molinio-Arrhenatheretea, Festuco-Brometea, Nardo-Callunetea, Fagetalia. Rozproszony w całej Polsce niżowej i w niższych położeniach górskich. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

Orchis coriophora L. - storczyk cuchnący
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość (10)15-30(40) cm. Liście równowąskolancetowate, do 1 cm szerokości. Kwiatostan gęsty, walcowaty, do 7(8) cm długi. Przysadki równe długości zalążni. Hełm brunatnoczerwony. Warżka do 4-6 mm długa, trójdzielna, purpurowoplamista. Boczne łaty warżki rombowate, a środkowa w przybliżeniu trójkątna, niepodzielona. Ostroga do 1/2 długości zalążni. Kwiaty cuchnące pluskwami. 2n=38. Kwitnienie: (V)VI-VII. Wilgotne i umiarkowanie suche łąki - Molinion, Cirsio-Brachypodion pinnati, Arrhenatherion. Silnie rozproszony na niżu i w niższych położeniach górskich, aktualnie potwierdzony na kilku zaledwie stanowiskach. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-(zachodnioazjatycki).

Orchis ustulata L. - storczyk drobnokwiatowy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 20-30(40) cm. Dolne liście jajowatolancetowate, wyższe podługowatolancetowate. Kwiatostan zwykle gęsty, cylindryczny. Przysadki niewiele krótsze od zalążni. Hełm ciemnopurpurowy. Warżka do 6(8) mm długa, biała, ciemnoczerwono nakrapiana. Środkowa łata warżki na szczycie rozcięta na dwie podłużne mniejsze klapy. 2n=42. Kwitnienie: V-VI(VII). Umiarkowanie suche łąki i murawy oraz zarośla na podłożu wapiennym - Arrhenatheretalia, Cirsio-Brachypodion pinnati, Trifolio-Geranietea, Prunetalia spinosae - rzadko w niższych położeniach górskich w Karpatach i Sudetach, na niżu bardzo rzadko po linię Gdańsk - Warszawa - Zamość. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-zachodniosyberyjski.

Orchis tridentata Scop. - storczyk trójzębny
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 10-30(40) cm. Dolne liście wąskolancetowate. Kwiatostan kulistostożkowaty. Przysadki w przybliżeniu równe długości zalążni. Hełm różowy. Warżka do 12(14) mm długa, trójłatowa, białoróżowa, drobno purpurowo nakrapiana. Łata środkowa słabo wycięta, prawie ząbkowana. 2n=42. Kwitnienie: V-VI. Ciepłolubne murawy oraz świetliste lasy i zarośla na podłożu wapiennym - Arrhenatheretalia, Trifolio-Geranietea, Prunetalia spinosae - pojedynczo rozproszone stanowiska koło Szczecina, Poznania i Lublina, od dawna zresztą niepotwierdzone. Zasięg pionowy: niż - pogórze. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

Orchis militaris L. - storczyk kukawka
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 25-40(50) cm. Dolne liście podłużnie eliptyczne, skupione rozetowato przy nasadzie łodygi. Kwiatostan początkowo gęsty, w trakcie kwitnienia nieco luźniejszy, walcowaty. Hełm na zewnątrz białoróżowawy, wewnątrz ciemniejszy do czerwonopurpurowego. Warżka o długości 12-15 mm, trójłatowa, różowo-purpurowa, pośrodku biała, purpurowo nakrapiana. Środkowa łata warżki rozdzielona na dwie klapy boczne. Ostroga równa 1/3-1/2 długości zalążni. 2n=42. Kwitnienie: V(VI). Łąki, polany oraz świetliste zarośla i lasy - Arrhenatheretalia, Molinietalia, Festuco-Brometea, Trifolio-Geranietea, Prunetalia spinosae, Querco-Fagetea - bardzo rozproszony na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejsko-syberyjski.

Orchis purpurea Huds. - storczyk purpurowy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 25-60(75) cm. Dolne liście eliptyczne, o tępym wierzchołku, skupione rozetowato u nasady łodygi. Kwiatostan gęsty, licznokwiatowy, walcowaty. Hełm brunatnopurpurowy do ciemnopurpurowego. Warżka do 16-20 mm długa, trójłatowa, biaława, purpurowo nakrapiana. Środkowa łata warżki rozdzielona na dwie duże klapy boczne. Ostroga nieco dłuższa od 1/3 długości zalążni. 2n=(40-42). Kwitnienie: V(VI). Widne zarośla i lasy liściaste oraz ich obrzeża, na glebach gliniastych - Festuco-Brometea, Trifolio-Geranietea, Prunetalia spinosae, Fagion silvaticae, Quercetalia pubescentis - bardzo rzadko na Pomorzu Zachodnim oraz w rejonie Wyżyny Miechowskiej, Roztocza i Pogórza Wiśnickiego. Zasięg pionowy: niż - pogórze. Zasięg ogólny: gatunek europejski (Europa Środkowa i Zachodnia, Krym, Kaukaz, płn. wybrzeże Afryki).

Orchis mascula L. - storczyk męski
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 25-60(80) cm. Bulwy podłużnie jajowate, niepodzielone. Liście żywozielone, połyskujące, skupione wyraźnie przy nasadowej części łodygi, dolne z nich do 15 (22) cm długie i do 3,0(4,5) cm szerokie. Kwiatostan walcowaty, okazały, licznokiwatowy o długości (5)8-20(25) cm. Przysadki drobne, czerwono nabiegłe. Boczne zewnętrzne płatki okwiatu odstające, do 10(14) mm długie. Warżka walcowata tępa, równa w przybliżeniu długości zalążni. 2n=(42). Kwitnienie: V-VI. Łąki, zarośla, widne lasy - Arrhenatheretalia, Molinietalia, Cirsio-Brachypodion pinnati, Carpinion, Fagion - występuje w całej Polsce, lokalnie częsty w górach, na niżu rzadko na rozproszonych stanowiskach. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina. Zasięg ogólny: gatunek europejski.
Typowy podgatunek - Orchis mascula (L.) L. subsp. mascula w Polsce najprawdopodobniej nie występuje, obecny jest natomiast podgatunek obejmujący rośliny o bardzo drobnych plamkach purpurowobordowych, grupujących się u nasady liści i na dolnej części łodygi, bardzo ostro zakończonych płatkach okwiatu i wyraźnie dłuższej, podzielonej środkowej łacie warżki - Orchis mascula subsp. signifera (Vest) Soó - storczyk męski nakrapiany

Orchis pallens L. - storczyk blady
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 20-40 cm. Dolne liście szerokie, do 15-35(40) mm, jajowatoeliptyczne, skupione rozetowato u nasady łodygi. Kwiatostan jajowaty, dość gęsty, licznokwiatowy. Przysadki równe długości zalążni lub nieco od niej dłuższe. Kwiaty jasnożółte. Warżka (6)8-10(12) mm długa, szersza niż dłuższa, płytko podzielona, trójłatowa. Łata środkowa szersza od bocznych, płytko wcięta. Ostroga równa w przybliżeniu długości zalążni. 2n=40. Kwitnienie: (IV)V. Świetliste lasy liściaste, zarośla i ich obrzeża - Fagion, Carpinion, Prunetalia - bardzo rzadko w zachodniej części Karpat Zachodnich wraz z Pogórzem (m.in. Pogórze Cieszyńskie, Pieniny, dolina Dunjaca) i na oderwanym stanowisku na Wyżynie Miechowskiej. Zasięg pionowy: niż - pogórze - (regiel górny). Zasięg ogólny: gatunek europejski.

Orchis palustris Jacq. - storczyk błotny
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 25-60(80) cm. Lście podługowato-lancetowate, do 12(16) cm długie i do 1,5(2,0) cm szerokie, rozmieszczone prawie równomiernie na całej łodydze. Kwiatostan luźny, złożony z kilkunastu dość dużych kwiatów. Dolne przysadki dłuższe od zalążni. Płatki okwiatu różowopurpurowe, jajowatolancetowate, do 10(12) mm długie. Boczne zewnętrzne płatki okwiatu odchylone ku górze. Warżka podzielona, 9-12(15) mm długa i 8-12(14) mm szeroka. Ostroga różowo-biaława, słabo zaostrzona, równa długości zalążni lub niewiele od niej krótsza. 2n=(42). Kwitnienie: (IV)V-VI. Wilgotne łąki i torfowiska - Caricion davallianae (Orchio-Schoenetum), Calthion, Magnocaricion - bardzo silnie rozproszone stanowiska w Polsce Zachodniej, centralnej i południowej - po linię Słupsk - Łódź - Lubaczów. Zasięg pionowy: niż. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

19. Anacamptis L.C. Rich. - Koślaczek

Anacamptis pyramidalis (L.) L.C. Rich. - Koślaczek stożkowaty
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 25-50(60) cm. Bulwy kuliste. Liście podługowatolancetowate do lancetowatych, zaostrzone. Kwiatostan stożkowaty, gęsto zbity. Kwiaty czerwone do karminowych. Zewnętrzne płatki okwiatu odstające na boki. Warżka trójdzielna, dłuższa od pozostałych płatków okwiatu, do 7 mm długa, u nasady na górnej powierzchni z dwoma wystającymi listewkami. Łaty warżki całobrzegie, łagodnie zaokrąglone. 2n=(36). Kwitnienie: VI-VII. Łąki i świetliste zarośla - Arrhenatherion, Cirsio-Brachypodion pinnati, Trifolio-Geranietea, Prunetalia spinosae - silnie rozproszone stanowiska w Wielkopolsce, na Pomorzu i na Mazurach oraz w rejonie Pogórza Cieszyńskiego i Przemyskiego. Obecnie gatunek wymarły w naszym kraju (ostatnie doniesienia pochodzą z lat 30. XX wieku). Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

20. Ophrys L. - Dwulistnik

Ophrys insectifera L. - Dwulistnik muszy
Bylina bulwiasta - geofit. Wysokość 15-30(40) cm. Bulwy kuliste do owalnych, niepodzielone. Liście podługowatolancetowate skupione w nasadowej części łodygi. Kwiatostan luźny, złożony z (2)5-15(20) kwiatów. Wszystkie płatki okwiatu rozchylone. Płatki okółka zewnętrznego zielonawe, do 3(4) mm szerokie, natomiast wewnętrznego purpurowobrunatne, znacznie węższe. Warżka trójłatowa, aksamitnie omszona, z wyjatkiem niewielkiej plamki w części centralnej. Środkowa łata warżki na końcu dwudzielna. 2n=(36, 38). Kwitnienie: V-VI. Murawy nawapienne oraz suche łąki i świetliste zarośla, rzadziej także torfowiska węglanowe - Cirsio-Brachypodion pinnati, Prunetalia spinosae, Caricion davallianae - bardzo rzadko, tylko w Tatrach i Pieninach oraz pojedynczo koło Miechowa i Chełma. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny. Zasięg ogólny: gatunek europejski.

21. Corallorhiza Châtel. - Żłobik

Corallorhiza trifida Châtel. - Żłobik koralowy
Bylina kłączowa - geofit - saprofit. Wysokość (8)10-20(25) cm. Roślina o kłączu podziemnym, koralowato rozgałęzionym. Głąbik żółtobrązowy lub żółtawozielonawy, bezlistny, z 2-4(6) łuskami. Przysadki krótsze od zalążni. Kwiatostan rzadki 2-10(15) kwiatowy. Szypułki skręcone. Kwiaty drobne. Warżka podułżnie jajowata, biała z czewonymi plamkami, całobrzega lub z dwoma płytkimi wcięciami. Działki na końcach brunatnoczerwone. 2n=(42). Kwitnienie: V-VI(VII). Cieniste lasy - Fagion, Vaccinio-Piceion - na niżu rozproszony, nieco częstszy w górach i na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej. Zasięg pionowy: niż - pogórze - regiel dolny - regiel górny - kosodrzewina. Zasięg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

22. Liparis L.C. Rich. - Lipiennik

Liparis loeselii (L.) L.C. Rich. - Lipienik Loesela
Bylina bulwiasta - geofit - hemikryptofit. Wysokość 6-20 cm. Łodyga u nasady bulwiasto zgrubiała. Bulwki (tegoroczne i zeszłoroczne) okryte pochwami liściowymi. Liście najczęściej 2, podłużnie lancetowate, 4-7(10) cm długie, 1-2(3) cm szerokie. Kwiatostan (1)3-10(18) kwiatowy. Kwiaty białawozielone. Warżka o brzegu lekko karbowanym, 2-3 razy szersza od działek. 2n=(26, 32). Kwitnienie: (V)VI-VII. Torfowiska niskie i przejściowe, podtorfione łąki i zarośla na podłożu węglanowym - Scheuchzerietalia palustris, Caricetalia davallianae - w północnej i środkowej części niżu rozproszone stanowiska, na Pogórzu Sudeckim i w pasie wyżyn Polski południowej bardzo rzadki. Zasięg pionowy: niż - pogórze. Zasięg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

23. Malaxis Sol. ex Swartz - Wyblin

Malaxis monophyllos (L.) Swartz - Wyblin jednolistny
Bylina bulwiasta - geofit - hemikryptofit. Wysokość (5)8-30(45) cm. Bulwka tylko częściowo podziemna, zielonawa, okryta łuskowatymi, bezblaszkowymi pochwami liściowymi. U podstawy łodygi 1-2(3) jajowate liście, o nasadzie pochwiastej, osiągające długość (3)4,5-8(11) cm. Kwiatostan (15)20-60(80) kwiatowy, o długości (4)6-15(22) cm, wąski (szerokość nie przekracza 1 cm) Kwiaty małe, o średnicy (5)6-7(8) mm, żółtawozielone. Warżka skierowana ku górze, w nasadzie jajowata, na końcu lancetowato wydłużona. 2n=(28, 30). Kwitnienie: VI-VII(VIII). Torfowiska niskie i przejściowe, wilgotne lasy oraz murawy na podłożu wapiennym - Caricion davallianae, Fagion, Carpinion, Alno-Padion, Alnion glutinosae, Seslerietalia variae, Vaccinio-Piceion - dosyć częsty na Górnym Śląsku, rozproszony na Pojezierzu Mazurskim i Litewskim oraz w Sudetach i Karpatach, poza tym sporadycznie na pojedynczych stanowiskach. Zasięg pionowy: niż - pogórze-regiel dolny-regiel górny - (kosodrzewina). Zasięg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

24. Hammarbya O. Kuntze - Wątlik

Hammarbya paludosa (L.) O. Rich. - Wątlik błotny
Bylina bulwiasta - geofit - hemikryptofit. Wysokość 5-20 cm. Liście jajowate lub podługowatojajowate, tępawe, 5-10 mm szerokie, 3-7 nerwowe. Na końcach liści mogą występować przybyszowe bulwki. Kwiaty żółtawozielone. Warżka zaostrzona, łyżeczkowato wgłębiona. 2n=(28). Kwitnienie: VII-VIII. Torfowiska niskie i przejściowe, mszary - Scheuchzerietalia palustris (Rhynchosporion albae) - rozproszone stanowiska w północnej części niżu, poza tym w pasie wyżyn Polski południowej i na Pogórzu Sudeckim, bardzo rzadko. Zasięg pionowy: niż - (pogórze). Zasięg ogólny: gatunek cyrkumpolarny (Ameryka Północna, Europa, Azja).

Przejdź do góry strony