Siedliska storczykowatych

Różnorodność siedlisk zajmowanych przez gatunki z rodziny Orchidaceae zadziwia swoim bogactwem. Różne gatunki storczykowatych spotkać możemy od poziomu morza, po piętro alpejskie, od siedlisk okresowo bądź stale zalanych po skrajnie kserotermiczne, od występujacych w pełnym nasłonecznieniu, po rosnące w pełnym ocienieniu. Szczególną uwagę badaczy zajmują siedliska zagrożone oraz poddane antropogenicznym przekształceniom, których poznanie i badanie, umożliwia śledzenie procesów regresji jednych, a ekspansji innych gatunków storczykowatych. Z uwagi na popularnonaukowy charakter całego portalu niniejszy opis ma charakter nieco ogólny, w przystępny i zrozumiały sposób przybliżający obserwowaną różnorodność siedlisk i zbiorowisk. Nazewnictwo i charakterystykę zbiorowisk roślinnych podano w oparciu o "Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski", autorstwa Władysława Matuszkiewicza.

Krajowe gatunki storczykowatych występują w czterech podstawowych rodzajach siedlisk:

1. Zbiorowiska łąkowe i murawowe tworzą siedlisko dla rozwoju szeregu gatunków z rodzaju storczyk - np. Orchis militaris, O. ustulata, O. morio, O. palustris, ozorka Coeloglossum viride, kręczynka Spiranthes spiralis, koślaczek Anacmptis pyramidalis czy też dwulistnik Ophrys insectifera. Z kolei górskie łąki i wysokogórskie murawy porastają zbiorowiska roślinne z udziałem gołka Pseudorchis albida, gółki (Gymnadenia conopsea i G. odoratissima), storczycy Traunsteinera globosa, a na wysokości przekraczającej 1400 m n.p.m., również potrostka alpejskiego Chamorchis alpina.

• wysokogórskie murawy z turzycą mocną Caricetum firmae obejmują niskie murawy halne w piętrze subaplpejskim i alpejskim Tatr wapiennych. Występują na płytkich glebach o niewielkiej miąższości warstwy próchniczo-akumulacyjnej i zasadowym odczynie. Gatunkiem charakterystycznym, oprócz turzycy mocnej Carex firma jest potrostek alpejski Chamorchis alpina.

• murawy bliźniczkowe (psiary) z rzędu Nardetalia, obejmują niskie murawy i łąki z panująca bliźniczką psią trawką (Nardus stricta), której gęste kępki tworzą zwartą darń. Są użytkowane jako nienawożone pastwiska, rzadziej jako niskoproduktywne łąki kośne. Gatunkiem charakterystycznym psiar górskich jest m.in. gołek białawy (Pseudorchis albida). W zbiorowiskach bliźniczkowych spotkać też można ozorkę zieloną (Coeloglossum viride) oraz kręczynkę jesienna (Spiranthes spiralis).

Łąka z Nardus stricta stanowiąca siedlisko występowania Spiranthes spiralis   Beskid Niski - 11.10.2005 r.

2. Torfowiska są wysoce specyficznym typem siedliska, w którym właściwe warunki rozwoju znalazły takie gatunki jak wątlik błotny Hammarbya paludosa, lipiennik błotny Liparis loeselii, kruszczyk błotny Epipactis palustris, miodokwiat Herminium monorchis oraz szereg taksonów z rodzaju kukułka (m.in. Dactylorhiza incarnata, D. traunsteinerii, D. majalis). Wymienić tu można eutroficzne młaki niskoturzycowe związku Caricion davallianae, do których zaliczamy zbiorowiska o fizjonomii niskich łąk, tworzące roślinność eutroficznych, darniowych torfowisk niskich, torfowisk źródliskowych i młak torfiasto-mineralnych, na zasadowym, obojętnym lub nieznacznie zakwaszonym podłożu, nawadnianym przez wody wysiękowe i źródliskowe, zasobne w związki mineralne. Punkt ciężkości swojego występowania mają w nich takie gatunki z rodziny storczykowatych jak: kruszczyk błotny Epipactis palustris, lipiennik błotny Liparis loeselii oraz storczyk błotny Orchis palustris, będące gatunkami charakterystycznymi dla tego związku. W obrębie związku Caricion-davallianae na szczególną uwagę zasługują rzadkie w naszym kraju zbiorowiska torfowisk wapiennych z panującą marzycą czarniawą Schoenus nigricans, w których to fitocenozach gatunkami charakterystycznymi są storczyk błotny Orchis palustris i lipiennik błotny Liparis loeselii.

Z kolei wątlik błotny Hammarbya paludosa jest gatunkiem charakterystycznym wysokotorfowiskowych, kwaśnych i silnie uwilgotnionych zbiorowisk dystroficznych ze związku przygiełki białej Rhynchosporion albae. Do związku tego należą zespoły torfowisk wysokich typu atlantyckiego, rozpowszechnione na Pomorzu, Mazurach i Suwalszczyźnie, jak również na Podlasiu, Wołyniu i Równinie Biłgorajskiej.

Innym zespołem, którego gatunkiem charakterystycznym jest przedstawiciel storczykowatych - kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis, a który wytwarza się na mokrych i żyznych torfach niskich, zawierających węglan wapnia, jest subatlantycki zespół sita tępokwiatowego Juncetum subnodulosi.

Torfowisko przejściowe z udziałem Dactylorhiza maculata   okolice Jeziora Goczałkowickiego - 03.07.2005 r.

3. Lasy liściaste i mieszane. Są to przeważnie ciepłolubne dąbrowy, buczyny i grądy, porastające żyzne gleby, nierzadko zasobne w węglan wapna. Typowymi przedstawicielami lasów liściastych są gatunki z rodzaju buławnik (Cephalanthera sp.), obuwik Cypripedium calceolus, kruszczyk (Epipactis sp.), jak również storczyki bezzieleniowe - żłobik Corallorhiza trifida, storzan Epipogium aphyllum oraz gnieźnik Neottia nidus-avis.

Do najbardziej znanych zbiorowisk roślinnych tego typu należą ciepłolubne buczyny storczykowe Cephalanthero-Fagenion. Są to lasy bukowe o rozluźnionym drzewostanie, z udziałem światłolubnych gatunków kserotermicznych, występujące na eksponowanych zboczach, na płytkich glebach nawapiennych. Gatunkami wyróżniającymi i częściowo charakterystycznymi są tu m.in. buławniki (Cephalanthera rubra, C. damasonium i C. longifolia), kruszczyk szerokolistny i rdzawoczerwony (Epipactis helleborine, E. atrorubens) oraz gnieźnik leśny Neottia nidus-avis, od których pochodzi nazwa "buczyny storczykowe". W Polsce występuje kilka regionalnych typów buczyn storczykowych (m.in. nadmorska, małopolska, pienińska, sudecka).

Las grądowy Tilio-Carpinetum z udziałem Orchis pallens  w runie   Pogórze Cieszyńskie - 03.03.2005 r.

4. Bory sosnowe i świerkowe. Charakteryzują je na ogół ubogie i kwaśne gleby, jak również znacznie gorsze warunki świetlne. Do tych specyficznych warunków najlepiej przystosowały się: tajęża jednostronna Goodyera repens, kukuczka kapturkowata Neottianthe cucullata, listera sercowata Listera cordata, wyblin jednolistny Malaxis monophyllos, niektóre gatunki kruszczyków (np. Epipactis atrorubens i E. helleborine) oraz storczyki bezzieleniowe takie jak storzan czy gnieźnik.

Wśród zbiorowisk borowych, z uwagi na obecność różnych gatunków storczykowatych, wyróżnić można:

• subborealny bór mieszany Serratulo-Pinetum, obejmujący bogate florystycznie, świeże lasy sosnowo-dębowo-świerkowe, na glebach brunatnych kwaśnych lub skrytobielicowych. Gatunkiem wyróżniającym w odmianie subborealnej (ze świerkiem w drzewostanie) jest tajęża Goodyera repens. To kontynentalno-subborealne zbiorowisko wystepuje w północo-wchodniej i środkowo-wschodniej części naszego kraju.

• nadmorski bór bażynowy Empetro nigri-Pinetum, będący ostatnim etapem sukcesji obszarów wydmowych naszego wybrzeża. Dzięki specyficznemu pokrojowi sosen, zbiorowisko wyróżnia się swoistą fizjonomią. Gatunkami charakterystycznymi runa są m.in. listera sercowata Listera cordata oraz tajęża jednostronna Goodyera repens. Opisana fitocenoza jest powszechnie spotykana wzdłuż Pobrzeża Bałtyckiego.

• borealna świerczyna na torfie Sphagno girgensohnii-Piceetum, będąca zbiorowiskiem o charakterze boru bagiennego z wyraźną dominacją świerka w drzewostanie. W podłożu stwierdza się obecność kwaśnych gleb torfiastych, o różnej miąższości i wysokim poziomie wód gruntowych. Ze storczykowatych gatunkami lokalnie charakterystycznymi są listera sercowata Listera cordata oraz żłobik koralowaty Corallorhiza trifida. Zbiorowisko to jest stosunkowo często spotykane na Pojezierzu Mazurskim i Nizinie Północnopodlaskiej.

Istnieje spora grupa gatunków, których amplituda ekologiczna jest na tyle szeroka, że spotkać je można w dwóch lub więcej głównych typach siedlisk. Do takich eurytopowych pod względem siedliskowym taksonów zaliczyć można m.in. podkolany (Platanthera bifolia i P. chlorantha), listerę jajowatą Listera ovata, kruszczyka szerokolistnego Epipactis helleborine oraz niektóre storczyki (Orchis pallens, O. mascula).

Na siedliskach antropogenicznych, takich jak różnego rodzaju wyrobiska, kamieniołomy, zwałowiska, hałdy, przydroża, rowy melioracyjne, nasypy kolejowe i tym podobne miejsca, powstałe i ukształtowane w wyniku działań ludzkich, można również spotkać niektóre gatunki storczykowatych, z których część zajmuje obszary przypominające siedliska naturalne (słoneczny nasyp kolejowy zbliżony siedliskowo do murawy kserotermicznej, czy też rów melioracyjny przypominający wilgotną młakę); część natomiast rozszerza dotychczas przejawianą amplitudę życiową i opanowuje nowe siedliska (np. hałdy). W pierwszej grupie odnaleźć można niektóre populacje wyblina jednolistnego, storczyka kukawki, kukułki szerokolistnej czy też gółki długoostrogowej; w drugiej natomiast obserwuje się pojawy kruszczyka rdzawoczerwonego, kruszczyka błotnego czy też listery jajowatej. Na siedliskach antropogenicznych obserwowano również tak rzadkich przedstawicieli flory storczykowatych naszego kraju, jak kruszczyk drobnolistny (kamieniołomy powapienne) czy storczyk purpurowy (nasyp kolejowy). Wiele z tych wtórnych typów siedlisk nie stanowi gwarancji dla długotrwałego ich zasiedlenia przez storczyki. Wprawdzie w początkowym okresie sukcesji niektóre gatunki storczyków mogą wręcz masowo zasiedlić dane siedlisko (np. kruszczyk błotny Epipactis palustris na dnie podmokłej niecki nieczynnego kamieniołomu), jednak w miarę postępowania sukcesji i wkraczenia innych konkurencyjnych bylin oraz drzew i krzewów, stopniowo ustępują.

Antropogeniczne siedlisko kruszczyka drobnolistnego Epipactis microphylla (widoczny na pierwszym planie) oraz buławnika wielkokwiatowego Cephalanthera damasonium. Pogórze Cieszyńskie, 16.06.2007 r.

Jednak ekspansji jednych przeciwstawić można regresję innych gatunków - w Polsce, w ostatnich dziesięcioleciach, następował gwałtowny ubytek niektórych zbiorowisk, z którymi dość ściśle związane są określone gatunki storczykowatych. Zmniejszanie się powierzchni potencjalnie korzystnego do zasiedlania areału, pociąga za sobą spadek liczby stanowisk i ogólny regres gatunku. Dobrym przykładem mogą tu być losy storczyka cuchnącego Orchis coriophora, przywiązanego do żyznych gleb aluwialnych, towarzyszących najczęściej dolinom rzecznym, czy też obecna sytuacja kręczynki jesiennej Spiranthes spiralis, związanej z ekstensywnie użytkowanymi murawami. Zmiany w sposobach zagospodarowania siedlisk, w obrębie których notowano te gatunki (melioracje i regulacje dolin rzecznych, zaprzestanie ekstensywnego wypasu i koszenia muraw), doprowadziły do znaczącego ubytku liczby ich stanowisk...