Storczykowy słowniczek

W trakcie korzystania z kluczy, podczas zapoznawania się z różnego rodzaju publikacjami, a zwłaszcza w trakcie śledzenia procesów rozwoju i biologii poszczególnych gatunków, nieuchronnie napotykamy na mniej lub bardziej specjalistyczne terminy, z których znaczna część charakterystyczna jest właśnie dla rodziny storczykowatych (Orchidaceae). W celu ułatwienia ich zrozumienia i przyswojenia oraz prawidłowego stosowania stworzyliśmy niniejszy słowniczek pojęć. Objaśnienia mają charakter klasycznych definicji, jednak niektóre z nich zostały zobrazowane odpowiednimi rysunkami - w dziale "Budowa", będącym po części uzupełnieniem niektórych z niżej zamieszczonych pojęć.

Nie jest to lista zamknięta - jeśli z jakiegoś powodu należy Waszym zdaniem uzupełnić lub zredefiniować poniższy wykaz, prosimy o sygnał pocztą mailową.

bulwy – rodzaj podziemnego organu przetrwalno-spichrzowego, o mieszanym, łodygowo-korzeniowym pochodzeniu. Ich dolna, pochodząca z korzenia część jest zwykle rozdęta, natomiast część szczytowa, pochodzenia łodygowego, zawiera pąki, z których w poszczególnych sezonach wegetacyjnych wyrastają pędy kwiatostanowe i nowe bulwy. Po przekwitnięciu kwiatostanu stara bulwa zamiera. Z uwagi na dużą różnorodność kształtów bulw są one jedną z cech diagnostycznych w systematyce storczyków.

dzióbek [rostellum] – wydłużona, środkowa łatka znamienia, odpowiedzialna za przyczepianie do ciała owada masy pyłkowej i zapobiegająca samozapyleniu.

epichil [epichilum] – końcowy odcinek warżki, występujący w warżkach podzielonych poprzecznie (np. Cephalanthera, Epipactis). Spotyka się również określenie „płyta warżki” lub „człon końcowy warżki”.

gatunki krytyczne – gatunki, dla których nie jest jasni określony ich status taksonomiczny.

hamulus [hamulus] – struktura wytwarzana w obrębie rostellum, w wyniku jego haczykowatego zagięcia w kierunku pręcika, odgrywa rolę w procesie zapylania, scalając masy pyłku w jeden twór.

hełm – określenie sposobu ułożenia listków okwiatu (3 lub 5), które stykając się ze sobą w wierzchołkowej części,  tworzą zamkniętą przestrzeń, ochraniającą od góry struktury generatywne.

hipochil [hypochilum] – nasadowy odcinek warżki, występujący w warżkach podzielonych poprzecznie (np. Cephalanthera, Epipactis). Spotyka się również określenie „stopa warżki” lub „człon nasadowy warżki”.

klinandrium [clinandrium] – cienka błona, której funkcją jest zapobieganie wysypywaniu się pyłku na znamię, w obrębie tego samego kwiatu. Klinandrium wytwarza się ze zredukowanych i odpowiednio przekształconych prątniczków.

kłącza – naziemne bądź podziemne, zmodyfikowane części łodyg, z których wyrastają pędy kwiatostanowe i korzenie (np. Epipactis). Pełnią funkcję organu przetrwalno-spichrzowego. U niektórych gatunków podziemne kłącze pozbawione jest korzeni (np. Epipogium).

lusterko – pojęcie charakterystyczne dla rodzaju Ophrys, oznaczające nieowłosiony, zazwyczaj odmiennie zabarwiony fragment w obrębie warżki.

mezochil [mesochilum] – środkowy, „przejściowy” odcinek warżki, wyróżniany przez niektórych badaczy rodzaju kruszczyk Epipactis sp.

okwiat [perigonium] – element kwiatu w skład którego wchodzą listki okwiatu mające za zadanie osłaniać części generatywne i wabić zapylaczy - u storczyków okwiat ma charakterystyczna budowę - składa się on z 6, przeważnie intensywnie wybarwionych działek, ułożonych w dwóch okółkach (po 3 w każdym), przy czym jeden różniący się budową, a nierzadko i barwą od pozozstałych tworzy tzw. warżkę.

ostroga [calcar] – wyrostek nasadowej części warżki, mający postać nitkowatą (np. Gymnadenia conopsea), stożkowatą (np. Dactylorhiza incarnata) lub workowatą (np. Neottianthe cucullata). W ostrodze gromadzony jest nektar, o ile dany gatunek w ogóle go wytwarza.

prątniczek [staminodium] – zredukowany pręcik, który nie pełni już funkcji generatywnych.

prętosłup [gynostemium] – twór charakterystyczny dla storczykowatych, powstały w wyniku zrośnięcia się nitki pręcika bądź pręcików z szyjką słupka.

protokorm [protocorm] – stadium w rozwoju zarodka, w którym nie posiada on tkanek zróżnicowanych na stożek wzrostu pędu, hipokotyl czy też zawiązek korzenia.

przysadki [bracte] – liście przykwiatowe, w pachwinach których osadzone są kwiaty.

pseudobulwy – organ przetrwalno-spichrzowy, powstający w nasadowej części kłącza (np. Malaxis monophyllos) lub z całego pędu nadziemnego (gatunki tropikalne). Pseudobulwy są zwykle silnie zgrubiałe, gromadząc w swoich tkankach związki zapasowe i wodę.

pyłkowina [pollinium] – struktura utworzona z połączonych ze sobą ziaren pyłku, przenoszona jako całość przez owady zapylające. Połączenie to może być stosunkowo luźne, powodując łatwe rozpadanie się struktury na pojedyncze ziarna (np. Cephalanthera), bardziej trwałe – jak w przypadku gatunków z rodzaju Dactylorhiza, gdzie ziarna pyłku posklejane są w tzw. pakiety, tworzące pyłkowiny, bądź też połączenie może być na tyle trwałe, ze tworzy się jednolita, nierozerwalna, woskowata bądź chrząstkowata struktura – tzw. hamulus bądź tegula (np. Liparis).

resupinacja [resupinatio] – proces skręcenia kwiatu wokół własnej osi, zachodzący w czasie rozwoju kwiatu. W wyniku resupinacji kwiaty rozwinięte, w stosunku do fazy kiedy były w pąkach, skręcone są zwykle o 180° (np. w rodzaju storczyk Orchis sp.), czasem ulegają skręceniu o 360° (np. u wyblina Malaxis). Skręceniu ulegać może cała zalążnia (np. Dactylorhiza) lub tylko jej nasadowa część – tzw. szypuła (np. Listera). U niektórych gatunków (np. u storzana Epipogium) nie dochodzi do zjawiska resupinacji, w związku z czym warżka pozostaje w pozycji górnej.

salep – lekarstwo uzyskiwane ze sproszkowanych i zmielonych bulw różnych gatunków storczyków, uważane (mylnie) za afrodyzjak. Nazwa salep pochodzi z arabskiego wyrażenia “hasyu al-tha`lab“, oznaczającego „lisie jądra”, co w obrazowy sposób miało nawiązywać do kształtu storczykowych bulw oraz ich afrodyzyjnych właściwości. Utrzymująca się do czasów obecnych popularność salepu w Turcji oraz jego nielegalny eksport poza granice tego kraju, stały się przyczyną znacznego ubytku populacji storczyków w tym regionie. Salep obecnie wykorzystywany w przemyśle farmaceutyczno-drogeryjnym, produkowany jest na bazie syntetycznych składników.

stopka [caudicula] – smukły i elastyczny trzon, do którego przyczepiona jest masa pyłkowa zawarta w pyłkowinach storczykowatych.

tegula [tegula] – struktura wytwarzana w obrębie rostellum, będąca wytworem jego zewnętrznej skórki, odgrywa role w procesie zapylania, scalając masy pyłku w jeden twór.

uczepek [viscidium] – szczytowa część rostellum, odpadający wraz z całą masą pyłkową i łatwo przyklejający się do powierzchni ciała zapylacza.

warżka [labellum] – jeden z płatków okółka wewnętrznego, wyróżniający się zwykle wielkością, barwą, kształtem lub obecnością różnego rodzaju narośli czy też włosków. Zwykle pełni rolę powabni dla zapylaczy.

woreczek pyłkowy [theca] – element budowy pręcika, w obrębie którego zmagazynowany jest pyłek.

zalążnia [ovarium] – nasadowa, zwykle rozdęta część słupka, w której znajdują się zalążki, przekształcające się po zapyleniu w nasiona. Z zalążni powstaje owoc.

wzór na warżce – charakterystyczny układ kropek i kresek obserwowanych w obrębie warżki, zwykle ciemniejszych w stosunku do jej podstawowego zabarwienia, tworzący w niektórych przypadkach bardzo specyficzne rysunki i plamy barwne. Dawniej do wzoru warżkowego przywiązywano większą wagę przy oznaczaniu gatunkowym (zwłaszcza w rodzaju Dactylorhiza), obecnie ma on znaczenie drugoplanowe (jest uznawany za ceche osobniczą, modyfikowaną warunkami siedliskowymi).

wzrost monopodialny – typ wzrostu, charakteryzujący się stałą dominacją wierzchołka wzrostu. Cechuje stosunkowo nieliczne, przeważnie tropikalne gatunki storczykowatych.

wzrost sympodialny – typ wzrostu, w którym rozwój pędu głównego kończy się po wytworzeniu kwiatów/kwiatostanów. W nowym sezonie wegetacyjnym funkcję pędu głównego przejmuje jeden z pąków bocznych, których zwykle kilka znajduje się u nasady pseudobulwy lub na kłączu. Ten typ wzrostu cechuje większość krajowych gatunków storczykowatych.

znamię [stigma] – łatkowata lub całobrzega, lepka tarczka, w centralnej części kwiatu, której główną funkcją jest przechwytywanie ziaren pyłku.