Storczyki a prawo...

Podstawowym aktem prawnym, odnoszącym się bezpośrednio do krajowych, dziko rosnących gatunków i rodzajów z rodziny storczykowatych (Orchidaceae), jest rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r., w sprawie gatunków dziko występujących roślin, objętych ochroną (Dz.U.04.168.1764). Zgodnie z ww. rozporządzeniem wszystkie występujące w naszym kraju gatunki z rodziny storczykowatych objęte są ścisłą ochroną prawną. Dodatkowo rozporządzenie wymienia gatunki wymagające ochrony czynnej, którymi w przypadku storczykowatych są:

W myśl obowiązującego rozporządzenia, w przypadku czterech gatunków, tj. lipiennika Loesela (Liparis loeselii), kręczynki jesiennej (Spiranthes spiralis), miodokwiatu krzyżowego (Herminium monorchis) oraz obuwika pospolitego (Cypripedium calceolus) nie stosuje się żadnych odstępstw od zakazów, wymienionych w § 7 cytowanego rozporządzenia.

Dwa gatunki posiadają dodatkową ochronę prawną, w postaci wyznaczenia specjalnych stref ochronnych, w rejonie miejsc ich występowania – i tak dla kukuczki kapturkowatej (Neottianthe cucullata) strefa ochronna rozciąga się w promieniu 100 m od granic stanowiska, natomiast w przypadku miodokwiatu krzyżowego (Herminium monorchis), strefa ochronna obejmuje całe torfowisko, na którym gatunek ten występuje.

Pozytywnym przejawem, zwłaszcza w przypadku gatunków z rodziny storczykowatych, jest objęcie ochroną prawną również mieszańców, w tym populacji składających się wyłącznie z mieszańców. Wynika to z definicji gatunku, przedstawionej w ustawie o ochronie przyrody (Dz.U.04.92.880), której aktem wykonawczym jest m.in. rozporządzenie w sprawie gatunków dziko występujących roślin, objętych ochroną. Ustawa, pod pojęciem gatunku, definiuje „zarówno gatunek w znaczeniu biologicznym, jak i każdą niższą od gatunku biologicznego jednostkę systematyczną, populację, a także mieszańce tego gatunku w pierwszym lub drugim pokoleniu, z wyjątkiem form, ras i odmian udomowionych, hodowlanych lub uprawnych”.

Mimo stosunkowo precyzyjnego określenia, w cytowanym na wstępie rozporządzeniu, warunków realizacji ochrony gatunkowej dla poszczególnych przedstawicieli storczykowatych, swego rodzaju niekonsekwencją jest potraktowanie gatunków wymarłych. Aktualnie w naszym kraju nie występują dwa gatunki storczykowatych, notowane tu w przeszłości – storczyk trójzębny (Orchis tridentata) oraz koślaczek stożkowaty (Anacamptis pyramidalis). Otóż, o ile rozporządzenie odnosi się i obejmuje swoją mocą prawną, każde potencjalnie nowoodkryte stanowisko storczyka trójzębnego, o tyle w przypadku potencjalnego odkrycia na terenie Polski stanowiska koślaczka stożkowatego, gatunek ten pozostałby bez ochrony prawnej...

Kolejnym aktem prawnym, w którym znaleźć można bezpośrednie odniesienia do wybranych gatunków storczykowatych jest rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 maja 2005 r. w sprawie typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt, wymagających ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000 (Dz.U.05.94.795). W załączniku nr 2 do tegoż rozporządzenia wymienione zostały dwa gatunki z rodziny storczykowatych, tj. lipiennik Loesela (Liparis loeselii) oraz obuwik pospolity (Cypripedium calceolus), wymagające ochrony w formie wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000. W rozporządzeniu podano kryteria i sposoby wyboru reprezentatywnej liczby i powierzchni siedlisk, do ochrony w formie obszarów Natura 2000.

Tryb i zakres opracowania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000, określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 marca 2005 r. (Dz.U.05.61.549).

Poprzez szereg rozporządzeń Komisji Wspólnoty Europejskiej, będących aktami wykonawczymi do konwencji o Międzynarodowym Handlu Dzikimi Zwierzętami i Roślinami Gatunków Zagrożonych Wyginięciem (tzw. Konwencja CITIES ogłoszona w 1982 r.), określonymi regulacjami objęty został międzynarodowy obrót zagrożonymi gatunkami fauny i flory, w tym flory z rodziny storczykowatych.

W Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 3 marca 1997 r. (L. 61), ukazało się Rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 z dnia 9 grudnia 1996 r. w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi. Szczegółowe zasady wykonywania tego rozporządzenia, określone zostały w Rozporządzeniu Komisji (WE) nr 1808/2001 z dnia 31 sierpnia 2001 r., opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 19 września 2001 r. (L. 250). W kolejnych latach w Rozporządzeniu 338/97 wprowadzane były różnorodne zmiany, ustanowione w następujących aktach prawnych:

Zgodnie z aktualnym stanem prawnym, dwa gatunki storczykowatych, spośród występujących w Polsce – tj. obuwik pospolity (Cypripedium calceolus) oraz lipiennik Loesela (Liparis loeselii), ujęte zostały w załączniku A, natomiast pozostałe gatunki znajdują się w załączniku B. Skutkuje to ściśle określonymi zasadami i możliwościami międzynarodowego obrotu tymi gatunkami, zapisanymi w rozporządzeniach Rady (WE) Nr 338/97 oraz 1808/2001.

Ponadto w obowiązującym stanie prawnym (Rozporządzenie Rady (WE) Nr 252/2005), zawieszono możliwość wprowadzania na terytorium Wspólnoty (w tym Polski) następujących dziko występujących gatunków storczykowatych, spośród odnotowanych w naturze w naszym kraju: koślaczka stożkowatego (Anacamptis pyramidalis) oraz storczyka purpurowego (Orchis purpurea) pozyskanych z obszaru Szwajcarii bądź Turcji, buławnika czerwonego (Cephalanthera rubra), kukułki krwistej (Dactylorhiza incarnata) oraz kukułki Russowa (Dactylorhiza russowii) pozyskanych z obszaru Norwegii, kukułki Traunsteinera (Dactylorhiza traunsteineri) pozyskanej z obszaru Liechtensteinu, storczyka cuchnącego (Orchis coriophora) pozyskanego z obszaru Rosji lub Szwajcarii, storczyka męskiego (Orchis mascula) pozyskanego z terytorium Albanii, storczyka samiczego (Orchis morio) oraz storczyka trójzębnego (Orchis tridentata) pozyskanych z obszaru Turcji, storczyka bladego (Orchis pallens) oraz storczyka drobnokwiatowego (Orchis ustulata) pozyskanych z obszaru Rosji, jak również kręczynki jesiennej (Spiranthes spiralis) pozyskanej z obszaru Liechtensteinu bądź Szwajcarii.