Zagrożenia

Pozorną sprzecznością mogą się wydawać informacje, z jednej strony obwieszczające ogromny sukces ewolucyjny storczykowatych, prezentujące ich bogactwo gatunkowe oraz mnogość przystosowań do różnych siedlisk i sposobów rozmnażania, z drugiej zaś strony alarmujące o szybkim tempie ubywania stanowisk, czy wręcz wymierania gatunków. Niestety tak właśnie wyglądają dwie strony "storczykowego medalu" - wyspecjalizowane przystosowania ułatwiły "zdobywnie świata", doprowadziły jednak do skrajnych uzależnień gatunkowych, siedliskowych i biologicznych. Uzależnienie sukcesu zapylania od obecności jednego tylko zapylacza, zdolność skiełkowania uwarunkowana obecnością danego gatunku grzyba glebowego, czy też znaczne sezonowe wahania w ilości wytwarzanych pędów generatywnych, uzależnione od warunków atmosferycznych, to przykłady zaawansowania ewolucyjnego, które jednocześnie może być czynnikiem... przyspieszającym proces wymierania. Zwłasza jeśli na całość spojrzy się przez pryzmat efektów działalności człowieka.

Analizując główne zagrożenia, z jakimi mamy do czynienia w rodzinie stroczykowatych Orchidaceae, rysuje się następujący ich podział:

1. Zagrożenia o charakterze antropogenicznym

• bezpośrednia pozyskiwanie roślin z natury, związane z ich zrywaniem bądź wykopywaniem do celów dekoracyjncyh, kolekcjonerskich lub hodowlanych (np. obuwik pospolity Cypripedium calceolus, storczyk purpurowy Orchis purpurea).

• bezpośrednie niszczenie siedlisk towarzyszące inwestycjom budowlanym (np. storczyk samiczy Orchis morio), zwiększaniu areału użytkowanego rolniczo (np. storczyk kukawka Orchis militaris), wydobywaniu torfu (np. lipiennik Loesela Liparis loeselii) lub zabudowie i regulacji koryt rzecznych (np. kruszczyk połabski Epipactis albensis).

• niekorzystne zmiany stosunków wodnych - głównie odwodnienia spowodowane melioracjami lub wydobywaniem torfu (np. wątlik błotny Hammarbya paludosa, miodokwiat krzyżowy Herminium monorchis).

• zalesianie cennych przyrodniczo zbiorowisk łąkowych - proces obserowany zarówno na gruntach lasów państwowych jak i prywatnych, stanowiący, zwłaszcza w przypadku nasadzeń drzew iglastych, realne zagrożenie dla takich gatunków jak np. storczyk blady Orchis pallens  lub storczyk purpurowy Orchis purpurea.

• porzucenie ekstensywnej gospodarki łąkowej bądź jej intensyfikacja - w trudno dostępnych terenach podgórskich i górskich aktualny brak opałacalności tego typu gospodarki prowadzi do jej zaprzestania, natomiast mechanizacja i intensyfikacja rolnictwa, w tym gospodarki łąkowej, dotyczy naogół miejsc łatwo dostępnych. Zagrożenie dotyczy gatunków ściśle związanych z ekstensywnie użytkowanymi zbiorowiskami łąkowymi - zaprzestanie wypasu i/lub koszenia łąk zagraża egzystencji np. kręczynki jesiennej Spiranthes spiralis.

• zrębnia zupełna, realizowana w lasach z udziałem storczyków leśnych w runie - zabieg zrębni zupełnej, prowadzi do całkowitej zmiany warunków mikroklimatycznych runa - wzrost nasłonecznienia i zmniejszenie się wilgotności mikrosiedliska, to tylko niektóre czynniki, jakie powoduj zmiany gatunkowe dna lasu. Wkroczenie ekspansywnych gatunków (np. jeżyn) w runo pozrębowe, trwale eliminuje takie gatunki jak np. storzan bezlistny Epipogium aphyllum czy też kruszczych siny Epipactis purpurata.

• etrofizacja środowiska i jego zanieczyszczenie - etrofizacja siedlisk powodowana jest m.in. wzrostem zużycia nawozów w rolnictwie. W zbiorowiskach zeutrofizowanych storczyki nie wytrzymują konkurencji ze strony innych gatunków o wysokiej produkcji fitomasy. Eutrofizacja i zanieczyszczenia przemysłowe kumulujace się w środowisku glebowym są także powodem zaniku grzybów glebowych, niezbędnych w rozwoju osobniczym większości gatunków storczyków. Przykładowymi gatunkami ustępujacymi z uwagi na wymienione czynniki są storczyk cuchnący Orchis coriophora czy też storczyk samiczy Orchis morio

Przykłady zagrożeń antropogenicznych czterech gatunków storczyków - z lewej u góry storczyk kukawka Orchis militaris zagrożony ze strony powiększanego systematycznie areału użytkowanego rolniczo [okolice Tomaszowa Lubelskiego 20.05.2007 r.], z lewej na dole - podobne zagrożenie, tyle że dotyczące widocznego na pierwszym planie storczyka męskiego Orchis mascula [31.05.2008 r.], z prawej u góry storczyk blady Orchis pallens  na murawie obsadzonej modrzewiem [Pogórze Cieszyńskie. 03.05.2005 r.], z prawej na dole - dołki po wykopanym z natury storczyku samiczym Orchis morio [Wyżyna Śląska 10.05.2008 r.].

2. Zagrożenia o charakterze naturalnym

• naturalna sukcesja zbiorowisk łąkowych i inicjalnych - storczyki, jako jedne z pionierów, zasiedlają odkryte połacie obrzeży dróg (np. gółka długoostrogowa Gymnadenia conopsea), nieczynnych wyrobisk po kruszywach budowlanych (np. kruszczyk błotny Epipactis palustris), a nawet hałd przemysłowych (np. kruszczyk rdzawoczerwony Epipactis atrorubens). Spontanicznie następująca sukcesja tych terenów nierzadko już po kilku lub kilkunastu latach od zasiedlenia doprowadza do ustąpienia storczyków. Podobnie storczyki typowo łąkowe - np. storczyca kulista Traunstainera globosa czy też gołek białawy Pseudorchis albida są wysoce wrażliwe na konkurencję innych gatunków łąkowych, nie mówiąc już eliminującym je zupełnie procesie sukcesji leśnej.

• czynniki klimatyczne, a zwłaszcza przemrożenie - gatunki, których kwitnienie przypada na okres maja i czerwca, narażone sa na negatywne skutki przymrozków, uszkadzających ich pąki kwiatowe i kwiatostwany. Charakterystycznym objawem przemrożenia są zbrązowienia pąków i kwiatów, wyglądających jakby uległy przesuszeniu, zanim w pełni się rozwinęły, a w przypadku gdy przymrozek zdarza się we wczesnej fazie rozwoju kwiatostanu, kwiaty w ogóle się nie rozwijają, a całość wygląda jak "płonny kwiatostan". Przykładowym gatunkiem u którego możemy zaobserwować negatywne skutki wiosennych przymrozków jest kukułka bzowa Dactylorhiza sambucina.

• infekcje grzybem, bądź szkodniki owadzie to stosunkowo rzadkie zagrożenia naturalne, jednak również spotykane u naszych gatunków. Objawy mogą być rózne w zależności od gatunku jaki dokonał inwazji i porażenia - niektóre infekcje grzybowe mogą przypominać skutki przemrożeń (zmarniały kwiatostan), natomiast efekt inwazji owadziej to np. płożące się bądź dziwacznie powyginane pędy kwiatostanowe.

Przykłady zagrożeń naturalnych - okazy kukułki bzowej Dactylorhiza sambucina , z widocznymi śladami przemrożenia - okolice m. Vsetin (CZ), 12.05.2007 r.